چگونه واکسن HPV مرگ ناشی از سرطان دهانه رحم را در زنان جوان انگلستان به صفر رساند

نقطه عطفی در سلامت عمومی: چگونه واکسن HPV مرگ ناشی از سرطان دهانه رحم را در زنان جوان انگلستان به صفر رساند

در سال‌های اخیر، پیشرفت‌های پزشکی و برنامه‌های گسترده واکسیناسیون توانسته‌اند برخی از بیماری‌هایی را که زمانی تهدیدی جدی برای سلامت انسان بودند به‌طور چشمگیری مهار کنند. یکی از تازه‌ترین نمونه‌های این موفقیت در حوزه سلامت زنان رخ داده است. داده‌های جدید نشان می‌دهد که در انگلستان برای نخستین بار در تاریخ ثبت آمار پزشکی، طی پنج سال پیاپی هیچ زن ۲۰ تا ۲۴ ساله‌ای بر اثر سرطان دهانه رحم جان خود را از دست نداده است. این دستاورد مهم نتیجه مستقیم برنامه گسترده واکسیناسیون علیه ویروس پاپیلومای انسانی یا همان HPV دانسته می‌شود؛ ویروسی که عامل اصلی ایجاد این نوع سرطان به شمار می‌رود.

سرطان دهانه رحم یکی از سرطان‌هایی است که ارتباط بسیار نزدیکی با عفونت‌های ویروسی دارد. برخلاف بسیاری از سرطان‌ها که علت مشخصی ندارند، در مورد این بیماری تقریباً در همه موارد ردپای ویروس HPV دیده می‌شود. این ویروس از طریق تماس‌های جنسی منتقل می‌شود و برخی از گونه‌های آن می‌توانند تغییراتی در سلول‌های بدن ایجاد کنند که در نهایت به شکل‌گیری تومورهای سرطانی منجر می‌شود. به همین دلیل، توسعه واکسن‌هایی که بتوانند از ابتلا به این ویروس جلوگیری کنند از همان ابتدا امیدهای زیادی برای پیشگیری از سرطان دهانه رحم ایجاد کرده بود.

اکنون پس از حدود دو دهه از معرفی این واکسن، نتایج واقعی آن در سطح جمعیتی آشکار شده است. پژوهش تازه‌ای که بر اساس داده‌های ملی سلامت در انگلستان انجام شده نشان می‌دهد که تأثیر واکسیناسیون فراتر از کاهش موارد ابتلا بوده و حتی توانسته مرگ‌ومیر ناشی از این بیماری را نیز کاهش دهد. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که پیش از این، بیشتر مطالعات تنها بر کاهش عفونت‌های HPV یا کاهش موارد تشخیص سرطان تمرکز داشتند و هنوز مشخص نبود که آیا واکسن می‌تواند در نهایت از مرگ بیماران نیز جلوگیری کند یا نه.

بر اساس یافته‌های این پژوهش، در فاصله سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ هیچ مورد مرگی در میان زنان ۲۰ تا ۲۴ ساله در انگلستان به دلیل سرطان دهانه رحم ثبت نشده است. چنین اتفاقی در تاریخ آمار پزشکی این کشور بی‌سابقه محسوب می‌شود، زیرا در دهه‌های گذشته تقریباً هر سال مواردی از مرگ ناشی از این سرطان در این گروه سنی مشاهده می‌شد. در واقع بررسی الگوهای گذشته نشان می‌دهد که اگر روندهای پیشین ادامه پیدا می‌کرد، انتظار می‌رفت در این بازه زمانی حدود ۲۳ مورد مرگ در میان زنان این گروه سنی رخ دهد. اما اکنون آمار واقعی عدد صفر را نشان می‌دهد؛ نتیجه‌ای که بسیاری از متخصصان آن را نقطه عطفی در تاریخ پیشگیری از سرطان می‌دانند.

یکی از پژوهشگرانی که در این مطالعه نقش داشته است، پیتر ساسیینی از دانشگاه کوئین مری لندن است. او سال‌هاست روند شیوع سرطان دهانه رحم و مرگ‌ومیر ناشی از آن را در انگلستان بررسی می‌کند. ساسیینی می‌گوید مرگ زنان جوان بر اثر سرطان دهانه رحم همواره یکی از دردناک‌ترین جنبه‌های این بیماری بوده است، زیرا این سرطان در بسیاری از موارد قابل پیشگیری است. به گفته او، مشاهده اینکه برای پنج سال متوالی هیچ مورد مرگی در این گروه سنی رخ نداده، نشان می‌دهد که ترکیب علم پزشکی، واکسیناسیون و سیاست‌های مؤثر سلامت عمومی می‌تواند نتایج چشمگیری به همراه داشته باشد.

برای درک بهتر اهمیت این دستاورد باید نگاهی به ماهیت ویروس HPV انداخت. ویروس پاپیلومای انسانی مجموعه‌ای بزرگ از ویروس‌ها را شامل می‌شود که بیش از صد نوع مختلف دارند. برخی از این انواع بی‌خطر هستند و تنها باعث ایجاد زگیل‌های پوستی می‌شوند، اما تعدادی از آن‌ها می‌توانند تغییرات خطرناکی در سلول‌های بدن ایجاد کنند. این تغییرات ممکن است در طول زمان به سرطان تبدیل شوند.

مهم‌ترین سرطانی که با HPV ارتباط دارد سرطان دهانه رحم است. تقریباً تمام موارد این بیماری به نوعی با عفونت HPV مرتبط هستند. زمانی که ویروس وارد سلول‌های پوششی دهانه رحم می‌شود، می‌تواند در ماده ژنتیکی سلول‌ها تغییراتی ایجاد کند. اگر سیستم ایمنی بدن نتواند این عفونت را از بین ببرد، سلول‌های آلوده ممکن است به‌تدریج به سلول‌های پیش‌سرطانی و سپس سرطانی تبدیل شوند.

در سطح جهانی، سرطان دهانه رحم هنوز هم یکی از مهم‌ترین تهدیدها برای سلامت زنان به شمار می‌رود. هر سال صدها هزار مورد جدید از این سرطان تشخیص داده می‌شود و ده‌ها هزار زن جان خود را بر اثر آن از دست می‌دهند. این بیماری به‌ویژه در کشورهایی که دسترسی به غربالگری و واکسیناسیون محدود است شیوع بیشتری دارد.

با توجه به این واقعیت، معرفی واکسن HPV در سال ۲۰۰۶ به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پیشرفت‌ها در حوزه پیشگیری از سرطان تلقی شد. این واکسن با هدف ایجاد ایمنی در برابر انواع پرخطر ویروس طراحی شده است. هنگامی که فرد پیش از قرار گرفتن در معرض ویروس واکسینه می‌شود، سیستم ایمنی بدن قادر خواهد بود در صورت مواجهه با ویروس به سرعت آن را شناسایی و نابود کند.

بریتانیا از جمله کشورهایی بود که نسبتاً زود برنامه واکسیناسیون HPV را در مقیاس ملی اجرا کرد. این برنامه از سال ۲۰۰۸ آغاز شد و در ابتدا دختران ۱۲ و ۱۳ ساله را هدف قرار داد. انتخاب این گروه سنی به این دلیل بود که واکسن زمانی بیشترین اثر را دارد که پیش از شروع فعالیت جنسی و مواجهه احتمالی با ویروس تزریق شود.

در سال‌های بعد، برنامه واکسیناسیون توسعه یافت. از سال ۲۰۱۹ پسران نوجوان نیز به این برنامه اضافه شدند. واکسیناسیون پسران چند هدف مهم را دنبال می‌کند. نخست اینکه مردان نیز می‌توانند به انواعی از سرطان‌های مرتبط با HPV مبتلا شوند، از جمله سرطان‌های دهان، حلق، مقعد و آلت تناسلی. دوم اینکه واکسینه کردن پسران می‌تواند به کاهش گردش ویروس در جامعه کمک کند و در نتیجه خطر انتقال آن به زنان را نیز کمتر کند.

یکی از ویژگی‌های قابل توجه برنامه واکسیناسیون در انگلستان، میزان پوشش بسیار بالای آن است. بر اساس داده‌های موجود، حدود ۹۰ درصد از زنانی که اکنون در گروه سنی ۲۰ تا ۲۴ سال قرار دارند، در دوران نوجوانی واکسن HPV را دریافت کرده‌اند. چنین سطحی از پوشش واکسیناسیون در بسیاری از کشورها هنوز به دست نیامده است.

پژوهشگران معتقدند همین پوشش گسترده عامل اصلی کاهش چشمگیر مرگ‌ومیر در سال‌های اخیر بوده است. هنگامی که بخش بزرگی از جمعیت در برابر ویروس ایمن می‌شوند، نه‌تنها خطر ابتلا برای افراد واکسینه‌شده کاهش می‌یابد، بلکه گردش ویروس در جامعه نیز محدودتر می‌شود. این پدیده که به «ایمنی جمعی» معروف است می‌تواند حتی از افرادی که واکسن دریافت نکرده‌اند نیز تا حدی محافظت کند.

پیش از این، مطالعات زیادی نشان داده بودند که واکسن HPV خطر ابتلا به عفونت‌های ویروسی و ضایعات پیش‌سرطانی دهانه رحم را به شدت کاهش می‌دهد. همچنین شواهدی وجود داشت که نشان می‌داد موارد تشخیص سرطان در نسل‌های واکسینه‌شده کمتر شده است. با این حال، هنوز مشخص نبود که این کاهش موارد تشخیص آیا به معنای کاهش مرگ‌ومیر نیز هست یا خیر.

یکی از نگرانی‌هایی که برخی متخصصان مطرح می‌کردند این بود که شاید واکسن بیشتر از سرطان‌هایی جلوگیری کند که در هر صورت در مراحل اولیه و از طریق برنامه‌های غربالگری تشخیص داده می‌شدند. در بسیاری از کشورها زنان به‌طور منظم در برنامه‌های غربالگری سرطان دهانه رحم شرکت می‌کنند. در این برنامه‌ها نمونه‌هایی از سلول‌های دهانه رحم بررسی می‌شود تا تغییرات پیش‌سرطانی در مراحل اولیه شناسایی شوند.

اگر سرطان در مراحل اولیه تشخیص داده شود، معمولاً درمان آن بسیار موفقیت‌آمیز است و احتمال مرگ کاهش می‌یابد. بنابراین برخی کارشناسان نگران بودند که واکسن عمدتاً از مواردی پیشگیری کند که حتی بدون واکسن نیز به مرگ منجر نمی‌شدند. به همین دلیل وجود شواهد مستقیم درباره کاهش مرگ‌ومیر اهمیت زیادی داشت.

داده‌های تازه اکنون نشان می‌دهد که این نگرانی تا حد زیادی بی‌اساس بوده است. تحلیل روندهای آماری نشان می‌دهد که واکسیناسیون نه‌تنها از بروز سرطان جلوگیری کرده، بلکه به احتمال زیاد از مرگ ناشی از آن نیز پیشگیری کرده است.

ساسیینی و همکارش میلنا فالکارو با بررسی داده‌های چندین ساله دریافتند که از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ هیچ زن ۲۰ تا ۲۴ ساله‌ای در انگلستان بر اثر سرطان دهانه رحم جان خود را از دست نداده است. چنین الگویی در گذشته هرگز دیده نشده بود.

آن‌ها برای اطمینان بیشتر، داده‌های تاریخی را نیز بررسی کردند. بر اساس روندهای پیشین، انتظار می‌رفت در این بازه زمانی حدود ۲۳ مورد مرگ رخ دهد. نبود حتی یک مورد مرگ در این دوره به احتمال بسیار زیاد نشان‌دهنده تأثیر واقعی واکسن است.

البته پژوهشگران تأکید می‌کنند که همچنان باید داده‌ها در سال‌های آینده نیز بررسی شوند. با افزایش سن نسل‌هایی که در نوجوانی واکسن دریافت کرده‌اند، تصویر دقیق‌تری از اثرات بلندمدت واکسن به دست خواهد آمد.

بررسی‌ها همچنین نشان می‌دهد که در گروه سنی ۲۵ تا ۲۹ سال هنوز مواردی از مرگ ناشی از سرطان دهانه رحم مشاهده می‌شود. با این حال، تعداد این موارد نیز کمتر از میزانی است که بر اساس روندهای گذشته انتظار می‌رفت. پژوهشگران تخمین می‌زنند که تاکنون حدود ۲۰۰ نفر در انگلستان به لطف واکسن HPV از مرگ نجات یافته‌اند.

با وجود این، ساسیینی معتقد است که این عدد احتمالاً تنها بخشی از تأثیر واقعی واکسن را نشان می‌دهد. زیرا بسیاری از زنانی که در نوجوانی واکسن دریافت کرده‌اند هنوز به سنین بالاتر نرسیده‌اند؛ سنی که خطر ابتلا به سرطان دهانه رحم بیشتر می‌شود.

بر اساس مدل‌های پیش‌بینی، اگر روندهای کنونی ادامه پیدا کند، واکسن HPV می‌تواند در دهه‌های آینده از مرگ حدود ۱۸ هزار زن در انگلستان جلوگیری کند. چنین عددی نشان‌دهنده یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای تاریخ واکسیناسیون در پیشگیری از سرطان است.

مزایای واکسن HPV تنها به سرطان دهانه رحم محدود نمی‌شود. همان‌طور که گفته شد، برخی از انواع این ویروس با سرطان‌های دیگری نیز مرتبط هستند. از جمله این سرطان‌ها می‌توان به سرطان‌های دهان، حلق، مقعد و برخی از سرطان‌های دستگاه تناسلی اشاره کرد.

علاوه بر سرطان، HPV می‌تواند باعث ایجاد زگیل‌های تناسلی نیز شود که اگرچه معمولاً خطرناک نیستند، اما می‌توانند مشکلات جسمی و روانی قابل توجهی ایجاد کنند. واکسن HPV در برابر انواعی از ویروس که باعث این زگیل‌ها می‌شوند نیز محافظت ایجاد می‌کند.

موفقیت برنامه واکسیناسیون در انگلستان باعث شده است بسیاری از متخصصان به آینده‌ای امیدوارتر برای پیشگیری از سرطان دهانه رحم فکر کنند. برخی حتی معتقدند که با ادامه واکسیناسیون گسترده و برنامه‌های منظم غربالگری، ممکن است در آینده این سرطان به‌طور کامل از بین برود.

با این حال، وضعیت جهانی هنوز فاصله زیادی با چنین هدفی دارد. در بسیاری از کشورها دسترسی به واکسن HPV محدود است یا برنامه‌های واکسیناسیون به اندازه کافی گسترده نیستند. در برخی مناطق نیز آگاهی عمومی درباره اهمیت این واکسن پایین است.

به همین دلیل سازمان جهانی بهداشت در سال‌های اخیر برنامه‌ای جهانی برای حذف سرطان دهانه رحم به‌عنوان یک تهدید بهداشتی مطرح کرده است. این برنامه شامل سه هدف اصلی است: افزایش پوشش واکسیناسیون در میان نوجوانان، گسترش برنامه‌های غربالگری و بهبود دسترسی به درمان برای زنانی که به این بیماری مبتلا می‌شوند.

اگر این اهداف در سطح جهانی محقق شوند، احتمال دارد در دهه‌های آینده موارد ابتلا و مرگ ناشی از سرطان دهانه رحم به شکل چشمگیری کاهش پیدا کند.

پژوهشی که نتایج آن به این دستاورد مهم در انگلستان اشاره می‌کند در یکی از معتبرترین مجلات پزشکی جهان، یعنی The Lancet منتشر شده است. انتشار این نتایج در چنین مجله‌ای نشان‌دهنده اهمیت علمی و اعتبار داده‌های آن است.

در مجموع، تجربه انگلستان نشان می‌دهد که ترکیب سیاست‌های مؤثر سلامت عمومی، واکسیناسیون گسترده و نظارت دقیق بر داده‌های پزشکی می‌تواند تغییرات عمیقی در سلامت جامعه ایجاد کند. دستاورد صفر شدن مرگ ناشی از سرطان دهانه رحم در زنان جوان تنها یک آمار نیست؛ بلکه نشانه‌ای از این است که پیشگیری علمی و برنامه‌ریزی دقیق می‌تواند جان هزاران نفر را نجات دهد و آینده‌ای سالم‌تر برای نسل‌های بعدی رقم بزند.