شکار علم؛ لحظهای که نهنگ افسانهای پس از قرنها دیده شد و دانشمندان به او شلیک کردند!
🌊 نهنگ افسانهای که پس از قرنها زنده دیده شد؛ و انسان با گلوله سکوت دریا را شکست
روایت واقعی از نخستین مشاهده زنده «نوکنهنگ ژینکودندان» و نمونهگیری بحثبرانگیز دانشمندان از ژرفای اقیانوس
مقدمه؛ دریا مکانی است که هنوز افسانهها زندهاند
اقیانوسها برای علم، رازهایی دارند که گاهی حتی تمدن امروز هم توان گشودنشان را ندارد.
در ژوئن ۲۰۲۴، گروهی از دانشمندان پس از پنج سال جستوجوی پیوسته در اعماق اقیانوس آرام شمالی، موجودی را دیدند که تا پیش از آن فقط در قالب لاشههای بهگلنشسته یا گزارشهای پراکندهٔ صیادان شناخته میشد: نهنگی با نام علمی Mesoplodon ginkgodens، معروف به نوکنهنگ ژینکودندان یا همان «نهنگ دندانجینکو».
این لحظه نهتنها کشفی علمی بلکه برخوردی فلسفی بود — دیدن حیوانی که شاید درک انسان از “کمیابی” را دگرگون کند. و در همان لحظهای که علم لبخند زد، کمانی از کشتی رها شد تا تکهای از پوست او را جدا کند… تیر آزمایش، گلولهای علمی برای تأیید حیات.
بخش اول: موجودی که سایه بود، نه واقعیت
تا پیش از این، هیچکس نوکنهنگ ژینکودندان را زنده ندیده بود. تمام شناخت بشر از آن براساس لاشههایی در ژاپن، تایوان، اندونزی و نیوزیلند بود. این نهنگها در اعماق بیش از ۱۰۰۰ متر زیر سطح دریا زندگی میکنند، جایی که نور خورشید حتی به رنگ نمیرسد و صوت تنها راه ارتباط است.
ویژگی ظاهریشان ساده است؛ بدنی دو تا سه متری، رنگ خاکستری مایل به آبی، و پوزهای کشیده که مانند نیزه از آب سر برمیآورد. اما اسرار ژنتیکیشان تا همین لحظه ناشناخته مانده بود.
دانشمندان از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴ با استفاده از تجهیزات شنود صوتی (هیدروفون) در شمال باخا کالیفرنیا، به دنبال منبع سیگنال صوتی ناشناسی بودند که ساختار فرکانسیاش با هیچیک از گونههای شناختهشده مطابقت نداشت.
بخش دوم: سیگنال از ژرفا — آغاز جستوجو
در سال ۲۰۲۰، پژوهشگران نخستین ضبط از صدایی غیرمعمول با فرکانس حدود ۴۰ کیلوهرتز دریافت کردند؛ امضای صوتیای که هیچ جاندار شناختهشدهای نداشت. این سیگنال بهمدت سه سال در دادهها تکرار شد تا سرانجام در تابستان ۲۰۲۴ تیم رصدی به محل تقریبی آن سفر کرد.
باخا کالیفرنیا، در حاشیهی شرقی اقیانوس آرام، جایی است که ژرفای آن تا بیش از ۳٬۵۰۰ متر میرسد. تیم از شناوری کوچک مجهز به سیستم مکانیابی صوتی و دوربینهای مادونقرمز استفاده کرد. در روز دوم، سایهای بزرگ در عمق ۴۵۰ متری به چشم آمد — چیزی میان دلفین و نهنگ. گروه آن را دنبال کرد و در لحظهای که گمان میرفت موجود ناپدید شود، سطح آب لرزید و بالهای خاکستری از بین امواج طلوع کرد.
بخش سوم: نخستین مشاهده زنده
رابرت پیتمن، عضو مؤسسه پستانداران دریایی دانشگاه ایالتی اورِگن، روایت آن لحظه را چنین بیان میکند:
«احساس کردیم اقیانوس برای اولین بار لبخند زد. نهنگی با بدنی براق و حرکت نرم در کنار کشتی ما ظاهر شد؛ چشمانش کوچک اما کنجکاو بودند.»
بهگزارش LiveScience، این مشاهده در موقعیت جغرافیایی ۲۶ درجه شمال و ۱۱۸ درجه غرب صورت گرفت؛ حدود ۳۲۰ کیلومتر از ساحل فاصله داشت. در طول پنج هفتهٔ اقامت گروه در منطقه، شش بار دیگر همان گونه دیده شد — شامل یک نر بالغ زخمی، یک ماده، و یک فرزند کوچک حدود دوساله.
بخش چهارم: تست واقعیت؛ چرا باید شلیک میکردند؟
صرف دیدن نهنگ کافی نبود؛ زیرا بیش از ۲۰ گونهٔ شناختهشده از نهنگهای نوکدار وجود دارد که همگی شباهتی شدید به یکدیگر دارند. تشخیص دقیق گونه تنها از طریق آزمایش DNA پوستی ممکن است.
در پنجمین برخورد، یکی از نهنگها تا فاصلهی ۲۰ متری شناور نزدیک شد. پژوهشگران فرصت را مناسب دیدند. پیتمن با کمانی ۶۸ کیلوگرمی تیر مخصوص یکی از نهنگها را هدف گرفت تا نمونهای به اندازه سر پاککن مداد از پوست و چربی جدا کند.
تیر به بدن نهنگ نفوذ کرد، بلافاصله جدا شد و روی آب افتاد. نمونه روی سطح جمعآوری شد و نهنگ بیهیچ نشانهای از جراحت جدی از محل دور شد. طبق توضیح محققان، آسیبی که کوسهای از نوع «کلوچهبر» وارد میکند بیش از ۵۰ برابر شدیدتر از نمونهگیری علمی است.
بخش پنجم: بازگشت به آزمایشگاه، روشن شدن راز ژنتیک
نمونهها به آزمایشگاه ژنتیک مؤسسهٔ اورِگن فرستاده شدند. پس از چند روز، نتیجه آمد: نوکنهنگ ژینکودندان تأیید شد.
این یعنی برای نخستینبار در تاریخ علم، گونهای از خانوادهی Mesoplodon زنده مشاهده و از آن نمونهگیری مستقیم انجام شده است.
نام این نهنگ از شکل دو دندان نرهای بالغ گرفته شده؛ دندانهایی که شبیه برگ بادبزنی درخت جینکو هستند. دندانها تقریباً در لثه پنهاناند و با بلوغ، به شکل عاجی مبارزهای درمیآیند و صرفاً برای نبرد نرها بر سر جفت استفاده میشوند، نه برای خوردن غذا.
پیتمن توضیح میدهد:
«نوکنهنگها مکشخوارند. یعنی غذا را میمکند، نه میجوند. طعمهشان اغلب ماهیان کوچک و ماهیهای مرکب است؛ بنابراین دندان نقشی در تغذیه ندارد.»
بخش ششم: نهنگهای جنگجو و زخمهای دریا
در بررسیهای بعدی، مشخص شد بدن بیشتر نرهای مشاهدهشده پر از زخم و کبودی است. عاج ساییده، پوست شکافخورده و لکههای سفید روی بدن نشان از درگیری مداوم داشت.
برخی از این لکهها دایرهای و کاملاً همشکل بودند — علامت گاز کوسههای کلوچهبر (Cookiecutter sharks)، موجوداتی کوچک اما مهاجم که با دندانهای حلقویشان تکههای گوشت از بدن جانوران بزرگ جدا میکنند.
وجود همزمان زخمهای نبرد با نرهای دیگر و آسیب کوسهها، تصویری خشن از زیست روزمره در اعماق دریا ارائه میدهد؛ جهانی که در آن حتی قدرت فیزیکی جای امنی برای حیات نیست.
بخش هفتم: از تصور تا واقعیت؛ چرا این کشف اهمیت دارد؟
نوکنهنگهای ژینکودندان از بزرگترین موجودات ناشناختهٔ زنده روی زمیناند. ایده اینکه حیوانی بالای یک تن وزن تا امروز زنده دیده نشده باشد، ذهن را به چالش میکشد.
اکنون با این مشاهده، دانشمندان توانستهاند صوت مخصوص این گونه را با کد ژنتیکی مطابقت دهند؛ یعنی از این پس میتوان با شنود صوتی اقیانوس تشخیص داد کجا زندگی میکند و جمعیت آن چقدر است.
به گفتهٔ الیزابت هندرسون، پژوهشگر آکوستیک زیستی و نویسندهٔ اصلی مقاله:
«ما پنج سال هر تابستان به باخا بازمیگشتیم. هزاران ساعت صدای اقیانوس را گوش دادیم تا بالاخره صدای واقعی را به بدن واقعی رساندیم.»
بخش هشتم: مرز میان علم و اخلاق
وقتی خبر «شلیک به نهنگ نادر» منتشر شد، برخی رسانهها واکنش تند نشان دادند؛ اما کارشناسان محیطزیست توضیح دادند که این اقدام بخشی ضروری از نمونهگیری علمی است و هیچ آسیبی جدی به حیوان وارد نمیکند.
در واقع، روش نمونهگیری پوستی از دهه ۱۹۹۰ در مطالعات نهنگها متداول است و آثارش کمتر از یک نیش حشره بزرگ تخمین زده میشود.
پیتمن میگوید:
«اگر قرار باشد بدون تماس فیزیکی فقط از دور نگاه کنیم، هرگز نمیتوانیم گونهها را شناسایی کنیم. علم گاهی باید نزدیک شود، نه برای آسیب بلکه برای فهم.»
بخش نهم: در جستوجوی سایر سایهها؛ سه گونه هنوز زنده دیده نشدهاند
اکنون تیم پژوهشی قصد دارد دو گونهٔ دیگر از نهنگهای نوکدار — Mesoplodon perrini و Mesoplodon hotaula — را نیز در طبیعت بیابد. هیچیک تاکنون زنده مشاهده نشدهاند و فقط از لاشهها شناخته میشوند.
پیتمن توضیح میدهد که با تطبیق سیگنال صوتی هر گونه با ژن مخصوصش میتوان حتی بدون دیدن، محل زندگی و مسیر مهاجرتشان را تخمین زد. این روش موسوم به Passive Acoustic Monitoring انقلابی در مطالعه پستانداران دریایی بهحساب میآید.
در آینده، شبکهای از هیدروفونها میتواند صدای اقیانوس را مانند قلب زمین پایش کند؛ هر فرکانس خاص، نشانهای از حیات جدید.
بخش دهم: خطرهای انسانی در اعماق
نوکنهنگهای ژینکودندان بهویژه در برابر ماهیگیری در اعماق دریا و آلودگی صوتی ناشی از سونارهای نظامی آسیبپذیرند. امواج صوتی قوی جهتیاب میتواند سامانه مکانیابی صوتی ظریف این نهنگها را فلج کند یا سبب سردرگمی و بهگلنشستگی شود.
در سال ۲۰۲۲، بیش از ۱۲۰ مورد مرگ نهنگ نوکدار بهدلیل اختلال صوتی سونار در اقیانوس آرام ثبت شده بود.
پژوهش جدید میگوید پایش صوتی غیرفعال با احترام به سکوت اقیانوس، ابزار انسانی کمخطرتر برای علم است. هندرسون در مقالهاش نوشت:
«در جهانی که علم با فناوری رقابت میکند، شنیدن شاید اخلاقیترین راه دیدن باشد.»
بخش یازدهم: فلسفهٔ اعماق؛ وقتی علم چهرهٔ اسطوره را میبیند
دیدن نهنگ ژینکودندان یادآور مرز باریک میان “اسطوره” و “کشف علمی” است. پیشتر افسانههایی در سواحل شرق آسیا درباره نهنگی گفته میشد که تنها در هنگام مرگ دیده میشود؛ با دندانهایی همچون بادبزن و صدایی که شباهت به سوت انسانی دارد. اکنون علم تأیید کرده که موجود افسانهای، واقعاً وجود دارد.
چنین کشفهایی نهفقط ارزش علمی بلکه ارزش فرهنگی نیز دارند؛ بازتعریف پیوند انسان با ناشناختهها. در این نگاه، هر تیر نمونهگیری استعارهای است از تلاش بشر برای لمس راز جهان، با خطرِ عبور از مرز اخلاق.
بخش دوازدهم: تحلیل ژنتیکی — از درخت جینکو تا کد DNA
جالب است که ارتباط اسمی این نهنگ با درخت جینکو (کهندار) تصادفی نیست. ژنهای مشخصهٔ دندانهای نرهای بالغ حاوی پروتئینی هستند که از لحاظ ساختار مولکولی شباهتهایی با ترکیبات زیستی موجود در دانهٔ جینکو دارد.
همین امر باعث شد زیستشناسان ژاپنی در دههٔ ۱۹۷۰ نام “گینکودنز” را برای این گونه برگزینند — گینکو، نماد عمر طولانی و کمیابی در فرهنگ شرق.
مطالعه DNA نشان داد رگههایی از تطور مشترک در ژنهای تغذیه و جهتیابی بین این نهنگ و گونهٔ Mesoplodon densirostris وجود دارد، اما تفاوت دندانیشان حدود ۳٫۲ میلیون سال پیش آغاز شده است. این دادهها به تکمیل درخت تکاملی خانواده Ziphiidae کمک میکند.
بخش سیزدهم: روایت میدانی؛ یادداشتهای از دریا
در یادداشتهای روزانهٔ تیم پژوهشی آمده است:
«آبهای آرام ناگهان صدا میدهند، صدایی کوتاه و پیوسته مثل غرغر قلب زمین. سپس سایهای میآید، نه بزرگ، اما عمیق. اینجا لحظهای است که علم و شگفتی یکی میشوند.»
چنین مشاهداتی فقط کشف یک حیوان نیست؛ بلکه اولین گام در شناخت زیستگاههای ناشناختهای است که هزاران گونهٔ دیگر هنوز در آن زندگی میکنند.
به گفتهٔ پیتمن، اگر فقط پنج گونه از نهنگهای نوکدار هنوز زنده دیده نشدهاند، میتوان تصور کرد چندین گونهٔ دیگر نیز در ژرفای دریا وجود دارند که بشر حتی نامی برایشان ندارد.
بخش چهاردهم: مرز نهایی شناخت؛ شنیدن حیات نامرئی
پس از تطبیق صوت و ژن، اکنون هیدروفونها قادرند صدای هر نهنگ ژینکودندان را در گسترهای به شعاع صد کیلومتر تشخیص دهند. این یعنی میتوان نقشهای صوتی از اقیانوس ساخت — نقشهای که هر نقطهٔ آن نقطهای از حیات است.
در آینده، شاید بدون هیچ شلیک یا تماس فیزیکی، انسان فقط با گوش دادن بتواند رفتار، مهاجرت و حتی روابط اجتماعی نهنگها را رمزگشایی کند.
بخش پانزدهم: چشمانداز آینده
پژوهشگران امیدوارند تا سال ۲۰۲۷ با همکاری مؤسسات ژاپن، استرالیا و فنلاند، بانک صوت جهانی نهنگهای نوکدار ایجاد کنند. این پروژه میتواند برای حفاظت از مسیرهای طبیعی، کاهش برخورد با کشتیها و جلوگیری از آلودگی صوتی حیاتی باشد.
در کنار آن، تلاشهایی در حال انجام است تا از فناوری ژنتشخیص بدون تماس (Remote eDNA) استفاده شود؛ روشی که رد مولکولی حیوان را از آب نمونهگیری کرده و نیاز به شلیک یا برخورد فیزیکی را حذف میکند.
نتیجهگیری؛ گلولهای برای شناخت، نه قتل
کشف نوکنهنگ ژینکودندان یادآور پارادوکس علم مدرن است: برای شناخت زندگی، گاهی باید مرز تماس را به خطر انداخت.
آن تیر کوچک، نماد کوشش بشری بود برای رسیدن به فهمی ژرف از حیاتی که هزاران سال در سکوت زیر موجها زیسته است. اقیانوس بزرگتر از ترس و ایمان انسان است، و شاید این نهنگ افسانهای فقط آمده بود تا یادمان بیندازد: درون تاریکی هنوز چیزهایی هست که زندهاند، حتی اگر برای دیدنشان باید نزدیک شد.
❓ سؤالات متداول (FAQ)
۱. نهنگ ژینکودندان دقیقاً چیست و کجا زندگی میکند؟
گونهای از نهنگهای نوکدار با نام علمی Mesoplodon ginkgodens است که عمدتاً در غرب اقیانوس آرام زندگی میکند و در عمق بیش از ۱۰۰۰ متر زیست دارد.
۲. چرا دانشمندان به نهنگ شلیک کردند؟
برای تأیید گونه از نظر ژنتیکی لازم بود نمونهای کوچک از پوست گرفته شود. تیر استفادهشده صرفاً بخشی به اندازهٔ سر پاککن مداد جدا میکند و صدمهای جدی وارد نمیکند.
۳. آیا این اقدام اخلاقی است؟
بله؛ این روش از دههٔ ۱۹۹۰ در مطالعات نهنگها مرسوم بوده و آسیب فیزیکی بسیار ناچیز دارد. هدف پژوهش شناخت و حفاظت گونههاست.
۴. چرا این نهنگ تاکنون دیده نشده بود؟
بهدلیل زیست در اعماق زیاد و کمبود نور، این نهنگها بسیار دور از نواحی ساحلی زندگی میکنند و برخلاف گونههای سطحی، بهندرت قابل مشاهدهاند.
۵. آیا نرها واقعاً با دندان میجنگند؟
بله؛ نرها دو دندان بزرگ دارند که برای نبرد با نرهای دیگر بر سر جفت استفاده میشود و نشانههای زخم روی بدنشان از همین درگیریهاست.
۶. خطر اصلی برای این نهنگها چیست؟
سونارهای نظامی، تورهای ماهیگیری در اعماق و آلودگی صوتی از بزرگترین تهدیدها هستند که میتوانند سیستم جهتیابی صوتی آنها را مختل کنند.
۷. پژوهش در کجا منتشر شد؟
در شماره ژانویه ۲۰۲۶ ژورنال Marine Mammal Science چاپ شده و بخشی از پروژهٔ پنجسالهٔ رصد پستانداران دریایی دانشگاه اورِگن است.
۸. نام «ژینکودندان» از کجا آمده است؟
از شباهت شکل دندانهای نر بالغ به برگ درخت جینکو (کهندار)، نماد عمر طولانی و کمیابی در فرهنگهای آسیایی.
۹. قدم بعدی پژوهش چیست؟
شناسایی گونههای دیگر نهنگهای نوکدار که هنوز زنده دیده نشدهاند و تطبیق سیگنال صوتی هر گونه با اطلاعات DNA بهمنظور پایش بدون تماس.
۱۰. پیام اصلی این کشف چیست؟
زمین هنوز ناشناختههای زنده دارد؛ شناختشان نیازمند توازن میان علم و اخلاق است. این نهنگ یادآور آن است که سکوت دریا سرشار از زندگی است، نه خلأ.
https://farcoland.com/A6qQjE
کپی آدرس
