انرژی و محیط زیست

اورکاها؛ مهندسان تخریب اقیانوس و رفتارشناسی کوبش‌های مرگبار معمای شکارچیان هوشمند و خستگی‌ناپذیر اعماق اقیانوس‌های جهان همواره بستر رویدادهایی بوده‌اند که مرزهای درک بشر از هوش، رفتار جمعی و تاکتیک‌های بقای جانوران دریایی را جابه‌جا می‌کنند. در میان تمام ساکنان این قلمرو بیکران، اورکاها (Orcinus orca) که با نام نهنگ‌های قاتل نیز شناخته می‌شوند، جایگاه ویژه‌ای دارند. این پستانداران بزرگ دریایی که در واقع بزرگ‌ترین عضو خانواده دلفین‌سانان هستند، به عنوان شکارچیان رأس هرم غذایی (Apex Predators) شناخته می‌شوند؛ موجوداتی بدون هیچ دشمن طبیعی در طبیعت که از قطب شمال تا قطب جنوب قلمرو فرمانروایی خود را گسترش داده‌اند. اما آنچه اورکاها را به جذاب‌ترین سوژه برای زیست‌شناسان دریایی تبدیل کرده، صرفاً قدرت فیزیکی یا سرعت آن‌ها در شناگ ...

راز بقای شعله‌های سرخ؛ چرا افسانه‌ی انقراض موقرمزها از نظر علمی فاقد اعتبار است؟ رنگ موی قرمز همواره یکی از خیره‌کننده‌ترین، خاص‌ترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین ویژگی‌های ظاهری در میان انسان‌ها بوده است. افرادی با موهای به رنگ آتش، پوست روشن و کک‌ومک‌های پراکنده، در طول تاریخ همواره توجه جوامع، هنرمندان و البته دانشمندان را به خود جلب کرده‌اند. در دهه‌های اخیر، هرازگاهی شایعات و گزارش‌های هشداردهنده‌ای در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود که مدعی هستند «موقرمزها به پایان راه خود نزدیک شده‌اند» یا «تا چند دهه دیگر، هیچ فرد موقرمزی روی کره زمین باقی نخواهد ماند». این ادعاها معمولاً با تکیه بر آمارهای مربوط به اقلیت بودن این افراد و پیوند این ویژگی با بیماری‌هایی نظیر سرطان پوست (ملانوم)، تلاش می‌کنند تا سناریویی ت ...

مهندسیِ سقوط و معماریِ گذار: آیا ریاضیاتِ سامانه‌های پیچیده می‌تواند سرنوشتِ جوامع را پیش‌بینی کند؟ مقدمه: در سایه‌ی یک اضطرابِ تمدنی بشر امروزی در وضعیتی زیست می‌کند که فیزیکدانان آن را «بی‌ثباتیِ بحرانی» می‌نامند. از آتش‌سوزی‌های بی‌سابقه‌ی استرالیا و آمازون گرفته تا شکاف‌های عمیق سیاسی در قلب دموکراسی‌های غربی و نابرابری‌های اقتصادی که یادآور دوران پیش از انقلاب‌های بزرگ است؛ گویی جهان بر روی یک گسل عظیم قرار گرفته است. پرسش این نیست که «آیا تغییری در راه است؟»، بلکه پرسش این است که «آیا این تغییر یک فروپاشی ویرانگر خواهد بود یا یک جهش تکاملی به سوی پایداری؟» مارتن شفر، دانشمند برجسته‌ی هلندی و متخصص سامانه‌های پیچیده، در اثر تازه و جسورانه‌ی خود با عنوان «خروج از دردسر؛ چگونه جوامع دگرگون شدند و چگونه می‌توانیم دوباره چ ...

شکارِ ارواحِ کیهانی: ظهور جونو (JUNO) و گشودن قفلِ اسرارِ تاریکِ نوترینوها در جستجوی نامرئی‌ها در اعماق زمین در اعماق ۷۰۰ متری زیر کوه‌های استان گوانگ‌دونگ چین، جایی که نور خورشید هرگز به آن نفوذ نمی‌کند، یکی از بلندپروازانه‌ترین پروژه‌های علمی تاریخ بشریت در سکوتِ کامل در حال انجام است. در اینجا، در قلب سنگ‌های باستانی زمین، دانشمندان در حال “شکار” ذراتی هستند که تقریباً هیچ اثری از خود بر جای نمی‌گذارند؛ ذراتی که فیزیکدانان به آن‌ها لقب «ذرات شبح‌گونه» داده‌اند. رصدخانه نوترینوی زیرزمینی جیانگمن، که به اختصار JUNO نامیده می‌شود، نه تنها یک ابزار آزمایشگاهی، بلکه دروازه‌ای است به سوی درک بنیادی‌ترین قوانین حاکم بر ماده و کیهان. اخیراً، با انتشار اولین نتایج علمی این رصدخانه، جامعه فیزیک ذرات با موجی از هیجان روبرو شده است. ...

پدیدارشناسی صورتی: واکاوی علمی، ژنتیکی و اکولوژیکِ جهش «اریتریسم» در دنیای حشرات ظهورِ رنگ‌هایِ درخشان و غیرمتعارف در طبیعت، همواره برایِ انسان جذاب و معماگونه بوده است. اما وقتی این پدیده در موجودی رخ می‌دهد که بقایِ آن هزاران سال بر «پنهان‌ماندن» استوار بوده، ماجرا رنگ و بویِ علمیِ جدی‌تری به خود می‌گیرد. خبرِ کشفِ چندین نوزادِ ملخِ صورتی در باغِ خانگیِ «ناتاشا ولچ» در شهرستانِ سامرستِ انگلستان، فراتر از یک اتفاقِ خوشایندِ محلی، موردی مطالعاتی برایِ درکِ یکی از شگفت‌انگیزترین خطاهایِ ژنتیکیِ طبیعت است. این مقاله به واکاویِ این پدیده از زوایایِ گوناگون می‌پردازد. ۱. معمایِ رنگ: اریتریسم چیست و چرا رخ می‌دهد؟ در دنیایِ حشرات، «رنگ» یک انتخابِ تصادفی نیست؛ بلکه یک ابزارِ بقا، وسیله‌ای برایِ جفت‌یابی و یا سلاحی برایِ دفاع ا ...

مرثیه‌ای برای بزرگ‌ترین دریاچه جهان: کالبدشکافیِ بحرانِ ناپدید شدنِ دریای خزر دریای خزر، این پهنه‌یِ نیلگون و بی‌کران که قرن‌ها الهام‌بخشِ شعرایِ ایرانی و حافظِ زیست‌بوم‌هایِ منحصر‌به‌فرد بوده، اکنون در سکوتی تلخ، در حالِ عقب‌نشینی است. این کاهشِ سطحِ آب، نه یک پدیده‌یِ گذرا در چرخه‌هایِ طبیعیِ زمین، بلکه زنگِ خطری است برایِ تمدن‌هایِ حاشیه‌یِ آن؛ هشداری که از سال ۱۹۹۰ میلادی آغاز شده و تا به امروز، حدود ۲۴ هزار کیلومتر مربع از وسعتِ این دریا را به خاطره‌ای در نقشه‌هایِ قدیمی تبدیل کرده است. در حالی که افکارِ عمومی اغلب انگشتِ اتهام را به سویِ «تغییرات اقلیمی» نشانه می‌روند، پژوهش‌هایِ جدیدِ دانشمندان، از جمله دکتر نیما شکری و دکتر امیر آقاکوچک، پرده از حقیقتی تلخ‌تر برداشته‌اند: دستِ انسان، بسیار بلندتر و ویرانگرتر از گرمایش ...

پل‌هایِ نقره‌ای میانِ تمدن‌ها: بازخوانیِ عصرِ وایکینگ‌ها از دریچه‌یِ سکه‌هایِ دامهوس در حافظه‌یِ تاریخیِ بشر، تصویرِ وایکینگ‌ها همواره با کلیشه‌هایی از جنگجویانِ خشن، کشتی‌هایِ اژدهاپیکر و غارت‌هایِ بی‌رحمانه در کرانه‌هایِ اروپایِ شمالی گره خورده است. آن‌ها را «وایکینگر» یا دزدانِ دریایی نامیدند؛ اقوامی که صومعه‌هایِ مسیحی را به آتش می‌کشیدند و نامشان رعشه بر اندامِ امپراتوری‌هایِ بزرگ می‌انداخت. اما علمِ باستان‌شناسی، در سال‌هایِ اخیر، این روایتِ یک‌سویه را به چالش کشیده است. در پسِ چهره‌یِ خشنِ جنگجو، شبکه‌ای عظیم از دیپلماسی، بازرگانیِ فرامرزی و تبادلاتِ اقتصادی وجود داشت که تا دوردست‌ترین نقاطِ جهانِ شناخته‌شده امتداد می‌یافت. کشفِ «گنجینه‌یِ دامهوس» (Dammegård hoard) در نزدیکیِ شهرِ بندریِ ریبه (Ribe) در دانمارک، تنها ی ...

مهندسیِ کندی: وقتی «ژن‌های جهنده» سرنوشتِ تنبل‌ها را نوشتند در قلمروِ پستانداران، تنبل‌ها (Sloths) موجوداتی استثنایی هستند. آن‌ها نه تنها در حرکتِ فیزیکی کُندند، بلکه ضربانِ قلب، نرخِ تنفس و فرآیندهایِ گوارشی‌شان نیز با ریتمی بسیار آرام پیش می‌رود. برای سال‌ها، زیست‌شناسان بر این باور بودند که این کُندی، تنها یک سازگاریِ محیطی برایِ پنهان شدن از چشمِ شکارچیان یا صرفه‌جویی در انرژیِ محدودِ حاصل از رژیمِ غذاییِ گیاهی است. اما مطالعه‌یِ جدیدی که اخیراً منتشر شده، پرده از حقیقتی برداشته که بسیار عمیق‌تر از سطحِ رفتار است؛ حقیقتی که در اعماقِ هسته‌یِ سلول‌هایِ این جانور و در کتابخانه‌یِ عظیمِ ژنتیکِ آن‌ها مدفون بوده است. ۱. معمایِ تنبلِ دو انگشتی: جستجو در تار و پودِ حیات کانونِ توجهِ این پژوهشِ پیشرو، «تنبلِ دو انگشتی» (Cholo ...