از انقلاب تا تکامل: پروژه‌ای که آرزوهای شهرسازی را به واقعیت نزدیکتر کرد

نئوم: از رویای شهر 170 کیلومتری تا چرخش به سمت مراکز داده

پروژه نئوم (NEOM) که روزی قرار بود نماد انقلاب شهرسازی و آینده‌نگری در عربستان سعودی باشد، اکنون با چالش‌های مالی و فنی عظیمی روبرو شده است. هسته اصلی این پروژه، شهر خطی «لاین» (The Line) با طول ۱۷۰ کیلومتر بود که وعده می‌داد میلیون‌ها نفر را در یک ساختار عمودی و کاملاً پایدار جای دهد. اما گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد که عربستان در حال تغییر جهت استراتژیک از این رویای بلندپروازانه به سمت هدفی متواضعانه‌تر و عملی‌تر است: تبدیل نئوم به قطب مراکز داده و زیرساخت‌های هوش مصنوعی. این مقاله به بررسی دلایل این چرخش، چالش‌های پیش روی پروژه، و آینده احتمالی آن می‌پردازد.

مقدمه: رویای بیابانی محمد بن سلمان

در سال ۲۰۱۷، ولیعهد عربستان سعودی، محمد بن سلمان، پروژه نئوم را به عنوان بخشی از چشمانداز ۲۰۳۰ معرفی کرد. نئوم قرار بود منطقه‌ای ویژه با مساحت ۲۶٬۵۰۰ کیلومتر مربع در شمال غرب عربستان باشد که از فناوری‌های پیشرفته، انرژی‌های تجدیدپذیر و معماری آینده‌نگرانه بهره می‌برد. اما جاه‌طلبی اصلی در قلب نئوم، شهر خطی «لاین» بود: یک آسمان‌خراش افقی به طول ۱۷۰ کیلومتر، با عرض تنها ۲۰۰ متر و ارتفاع ۵۰۰ متر، که قرار بود بدون خودرو و با انرژی ۱۰۰٪ تجدیدپذیر اداره شود.

بخش ۱: چرا لاین یک رویای غیرعملی بود؟

۱.۱ چالش‌های فنی و مهندسی

• مقیاس غیرمنطقی: ساخت سازه‌ای به طول ۱۷۰ کیلومتر در بیابان، با چالش‌های عظیم زمین‌شناسی، آب‌وهوایی و لجستیکی روبرو است. حفظ یکپارچگی ساختاری در چنین طولی، با توجه به انبساط حرارتی و تنش‌های زمین، نیازمند مهندسی بی‌سابقه‌ای بود.
• سیستم‌های حمل‌ونقل عمودی: طرح اولیه پیش‌بینی می‌کرد که ساکنان تنها در ۵ دقیقه به تمام امکانات دسترسی داشته باشند. این امر نیاز به شبکه‌ای فوق‌پیچیده از آسانسورها، پله‌برقی و سیستم‌های انتقال سریع داشت که تاکنون در هیچ نقطه‌ای از جهان اجرا نشده است. انتقال عمودی میلیون‌ها نفر در یک سازه خطی چالش لجستیکی عظیمی به شمار می‌رفت.
• تأمین آب و انرژی: اگرچه وعده استفاده ۱۰۰٪ از انرژی تجدیدپذیر داده شده بود، اما تولید این میزان انرژی در بیابان و همچنین تأمین آب شیرین برای میلیون‌ها نفر، بدون دسترسی به منابع پایدار، تقریباً غیرممکن به نظر می‌رسید.

۱.۲ هزینه‌های نجومی

• بودجه اولیه: برآورد اولیه هزینه ساخت نئوم حدود ۵۰۰ میلیارد دلار بود، اما پس از افزودن جزئیات فنی، این رقم به ۱٫۵ تریلیون دلار افزایش یافت. این رقم معادل تولید ناخالص داخلی چندین کشور توسعه‌یافته بود.
• کمبود نقدینگی: صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان (PIF) که مسئول تأمین مالی پروژه است، با کاهش درآمدهای نفتی و محدودیت‌های نقدینگی مواجه شده است. این صندوق مجبور شده است بخش قابل توجهی از بودجه خود را به پروژه‌های دیگر داخلی اختصاص دهد.
• هزینه‌های پنهان: هزینه‌های مربوط به جابه‌جایی جوامع محلی، ایجاد زیرساخت‌های اولیه (جاده، برق، آب) و مقابله با چالش‌های زیستمحیطی، هرگز به طور کامل محاسبه نشده بود.

۱.۳ انتقادات حقوق بشری و اجتماعی

• جابه‌جایی اجباری: گزارش‌ها حاکی از جابه‌جایی هزاران نفر از قبایل محلی بدون جبران خسارت مناسب است. این مسئله انتقادات گسترده‌ای را از سوی سازمان‌های بین‌المللی حقوق بشر در پی داشته است.
• مرگ کارگران: در جریان ساخت‌وساز، صدها کارگر مهاجر به دلیل شرایط کاری سخت و عدم رعایت استانداردهای ایمنی جان خود را از دست داده‌اند.
• فقدان شفافیت: مدیریت نئوم همواره گزارش‌های مربوط به تخلفات و مشکلات را تکذیب کرده و اطلاعات دقیقی در اختیار رسانه‌ها قرار نداده است.

بخش ۲: گزارش فایننشال تایمز و تغییر جهت استراتژیک

در اوایل سال ۲۰۲۴، روزنامه فایننشال تایمز در گزارشی افشا کرد که عربستان در حال بازنگری اساسی در پروژه نئوم است. بر اساس این گزارش، تمرکز از ساخت شهر خطی به سمت ایجاد مراکز داده و زیرساخت‌های مرتبط با هوش مصنوعی تغییر یافته است.

۲.۱ دلایل تغییر جهت

• فرار از بن‌بست مالی: با توجه به هزینه‌های سرسام‌آور لاین، دولت عربستان به دنبال راه‌حلی برای نجات سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده است. مراکز داده نیاز به زیرساخت‌های حجیم کمتری در مقیاس لاین دارند.
• سوار شدن بر موج هوش مصنوعی: سرمایه‌گذاری در مراکز داده و زیرساخت‌های محاسباتی، به عنوان حوزه‌ای با بازده سریع‌تر و ریسک کمتر شناخته می‌شود. این بخش مستقیماً با نیازهای جهانی برای محاسبات ابری و آموزش مدل‌های هوش مصنوعی همسو است.
• موقعیت جغرافیایی مطلوب: نئوم در مجاورت خلیج عقبه قرار دارد که دسترسی به آب دریا برای سیستم‌های خنک‌کننده مراکز داده را فراهم می‌کند. این امر هزینه‌های خنک‌سازی (که بخش بزرگی از هزینه‌های عملیاتی دیتاسنترها است) را به شدت کاهش می‌دهد.

۲.۲ جزئیات طرح جدید

• کاهش مقیاس لاین: برخلاف ادعاهای قبلی، سازه لاین به طور کامل حذف نخواهد شد، اما ابعاد و کارکرد آن به شدت کاهش می‌یابد. ممکن است تنها بخش کوچکی از آن به عنوان یک پروژه نمادین یا مرکز تحقیقاتی باقی بماند.
• تأکید بر مراکز داده: نئوم به عنوان «قطب داده‌های خلیج فارس» معرفی خواهد شد و قرار است میزبان دیتاسنترهای شرکت‌های بین‌المللی فناوری باشد. این رویکرد درآمدزایی پایدارتری نسبت به ساخت سریع یک شهر کاملاً جدید دارد.
• استفاده از زیرساخت‌های موجود: تونل‌ها، جاده‌ها و تأسیسات اولیه‌ای که تاکنون ساخته شده‌اند، برای پشتیبانی از مراکز داده بازطراحی خواهند شد. این امر امکان استفاده بهینه از هزینه‌های انجام‌شده را فراهم می‌کند.

بخش ۳: چالش‌های پیش روی طرح جدید

۳.۱ چالش‌های فنی

• تأمین برق پایدار: مراکز داده به برق مداوم و فراوان نیاز دارند. اگرچه عربستان قصد دارد از انرژی خورشیدی استفاده کند، اما ثبات شبکه در بیابان همچنان یک چالش است، به خصوص در زمان اوج مصرف یا نوسانات جوی.
• خنک‌سازی با آب دریا: اگرچه این روش امیدوارکننده است، اما نیاز به فناوری‌های پیشرفته‌ای دارد که هنوز به صورت انبوه در مقیاس بزرگ پیاده‌سازی نشده‌اند. همچنین، مدیریت پساب شور خروجی یک دغدغه زیست‌محیطی خواهد بود.
• امنیت سایبری: تبدیل نئوم به قطب داده، آن را به هدفی جذاب برای حملات سایبری تبدیل خواهد کرد. تضمین سطح بالایی از امنیت برای داده‌های حساس شرکت‌های بین‌المللی حیاتی است.

۳.۲ چالش‌های اقتصادی و سیاسی

• رقابت با دبی و قطر: هر دو این کشورها قبلاً در زمینه مراکز داده سرمایه‌گذاری کرده‌اند و نئوم باید در یک بازار رقابتی جا باز کند. جذابیت نئوم باید فراتر از دسترسی به آب خنک‌کننده باشد.
• وابستگی به سرمایه خارجی: جذب شرکت‌های بین‌المللی نیازمند ایجاد بستر حقوقی و امنیتی مناسب است که ممکن است با قوانین محلی عربستان در تضاد باشد. ریسک سیاسی باید به حداقل برسد.
• تأثیر بر روابط بین‌الملل: تغییر جهت نئوم ممکن است بر روابط عربستان با شرکای تجاری و متحدانش تأثیر بگذارد، به ویژه اگر تأخیرها و شکست‌های مربوط به بخش مسکونی همچنان ادامه یابد.

بخش ۴: آینده نئوم؛ سناریوهای احتمالی

۴.۱ سناریوی خوشبینانه

در این سناریو، عربستان موفق می‌شود با جذب سرمایه‌گذاران بین‌المللی و همکاری با غول‌های فناوری، نئوم را به یک قطب پیشرو در زمینه مراکز داده و هوش مصنوعی تبدیل کند. این موفقیت می‌تواند الگویی برای سایر کشورهای منطقه باشد و درآمد قابل توجهی را برای صندوق PIF ایجاد کند.

۴.۲ سناریو واقع‌بینانه

به احتمال زیاد، نئوم به پروژه‌ای ترکیبی تبدیل خواهد شد که بخشی از آن به مراکز داده اختصاص یافته و بخش دیگر به عنوان یک شهر آزمایشی با مقیاس کوچک‌تر (مثلاً منطقه اوکسیژن یا تروژنا) به حیات خود ادامه می‌دهد. این رویکرد می‌تواند همزمان هم از سرمایه‌گذاری‌های قبلی محافظت کند و هم درآمدزایی جدید ایجاد نماید.

۴.۳ سناریو بدبینانه

اگر تغییر جهت با شکست مواجه شود، نئوم ممکن است به یک «شهر ارواح» مدرن تبدیل شود که تنها زیرساخت‌های نیمه‌کاره و بدهی‌های سنگین از آن باقی می‌ماند. این شکست می‌تواند تأثیر منفی قابل توجهی بر اقتصاد عربستان و اعتبار بین‌المللی آن داشته باشد.

بخش ۵: درس‌هایی برای پروژه‌های آینده‌نگر

• لزوم مطالعات امکان‌سنجی دقیق: پروژه‌های عظیم باید پیش از آغاز، از نظر فنی، اقتصادی و اجتماعی به دقت بررسی شوند. تأکید بیش از حد بر ویژن بدون در نظر گرفتن واقعیت‌های مهندسی، می‌تواند منجر به اتلاف منابع شود.
• انعطاف‌پذیری در مدیریت: توانایی تغییر مسیر در میانه راه، یک ویژگی کلیدی برای مدیریت پروژه‌های پیچیده است. تمرکز کورکورانه بر یک طرح اولیه غیرقابل اجرا خطرناک است.
• شفافیت و پاسخگویی: جلب اعتماد عمومی و بین‌المللی نیازمند شفافیت در گزارش‌دهی و پاسخگویی در قبال تخلفات است.

نتیجه‌گیری

پروژه نئوم نمادی از بلندپروازی‌های انسان در عصر فناوری است، اما همچنین نشان‌دهنده محدودیت‌های واقعی در برابر رویاهای بزرگ است. تغییر جهت از شهر خطی به سمت مراکز داده، اگرچه نشان‌دهنده عقب‌نشینی از یک آرمان شهرسازی است، اما می‌تواند راه‌حلی عملی برای نجات سرمایه‌گذاری‌های کلان و همسو شدن با روندهای جهانی فناوری باشد. سرنوشت نهایی نئوم نه تنها بر آینده عربستان، بلکه بر نگاه جهان به پروژه‌های آینده‌نگرانه تأثیر خواهد گذاشت.

پرسش‌های متداول

۱. پروژه نئوم دقیقاً چیست؟
نئوم یک منطقه ویژه اقتصادی و فناوری در شمال غرب عربستان سعودی است که بخشی از چشمانداز ۲۰۳۰ این کشور محسوب می‌شود. هدف اولیه آن ایجاد شهری آینده‌نگر با استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و فناوری‌های پیشرفته بود.

۲. شهر خطی «لاین» چه ویژگی‌هایی داشت؟
لاین یک سازه عظیم به طول ۱۷۰ کیلومتر، عرض ۲۰۰ متر و ارتفاع ۵۰۰ متر بود که قرار بود میلیون‌ها نفر را در خود جای دهد. طرح اولیه وعده می‌داد که این شهر بدون خودرو و با انرژی ۱۰۰٪ تجدیدپذیر اداره شود.

۳. چرا ساخت لاین غیرعملی تلقی می‌شود؟
چالش‌های فنی (مانند مقیاس غیرمنطقی، سیستم‌های حمل‌ونقل عمودی)، هزینه‌های نجومی (حدود ۱٫۵ تریلیون دلار) و مشکلات اجتماعی (جابه‌جایی اجباری، مرگ کارگران) از دلایل اصلی غیرعملی بودن این پروژه هستند.

۴. گزارش فایننشال تایمز چه چیزی را افشا کرد؟
این گزارش نشان داد که عربستان در حال تغییر جهت استراتژیک از ساخت شهر خطی به سمت تبدیل نئوم به یک قطب مراکز داده و زیرساخت‌های هوش مصنوعی است.

۵. چرا عربستان این تغییر جهت را انجام می‌دهد؟
دلایل اصلی شامل فرار از بن‌بست مالی، سوار شدن بر موج هوش مصنوعی به عنوان حوزه‌ای پول‌ساز، و استفاده از موقعیت جغرافیایی مطلوب نئوم برای ایجاد مراکز داده است.

۶. آیا سازه لاین به طور کامل حذف خواهد شد؟
خیر، به نظر می‌رسد لاین به طور کامل حذف نخواهد شد، اما ابعاد و کارکرد آن به شدت کاهش یافته و بازطراحی خواهد شد تا با اهداف جدید همسو شود.

۷. مزیت جغرافیایی نئوم برای مراکز داده چیست؟
دسترسی مستقیم به خلیج عقبه امکان استفاده از آب دریا برای سیستم‌های خنک‌کننده مراکز داده را فراهم می‌کند که می‌تواند هزینه‌های خنک‌سازی را به طور چشمگیری کاهش دهد.

۸. آیا این تغییر جهت به معنای شکست کامل پروژه نئوم است؟
خیر، این تغییر جهت بیشتر نشان‌دهنده انعطاف‌پذیری در مدیریت پروژه و تطبیق با واقعیت‌های اقتصادی و فنی است. ممکن است نئوم در قالب جدید خود موفق شود.

۹. هزینه‌های انجام‌شده در نئوم تاکنون چقدر است؟
برآوردها حاکی از آن است که ده‌ها میلیارد دلار تاکنون صرف مطالعات اولیه، ایجاد زیرساخت‌های پایه و ساخت بخش‌های محدودی از پروژه شده است.

۱۰. آیا شرکت‌های بین‌المللی فناوری در نئوم سرمایه‌گذاری کرده‌اند؟
تاکنون برخی شرکت‌ها مانند «ایرباس» و «هایپرلوپ» اعلام همکاری کرده‌اند، اما جذب سرمایه‌گذاران بزرگ فناوری هنوز در مراحل اولیه است و با تغییر تمرکز، این جذب تسریع خواهد شد.

۱۱. رقبای اصلی نئوم در منطقه خلیج فارس چه کسانی هستند؟
دبی (با پروژه «دبی اینترنت سیتی» و «مرکز داده‌های دبی») و قطر (با سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های فناوری) رقبای اصلی نئوم محسوب می‌شوند.

۱۲. آیا نئوم می‌تواند به یک قطب جهانی هوش مصنوعی تبدیل شود؟
این امر به عوامل متعددی از جمله جذب سرمایه‌گذاران، ایجاد بستر حقوقی مناسب، و توسعه نیروی انسانی متخصص بستگی دارد. در حال حاضر، این هدف بلندپروازانه به نظر می‌رسد اما با تمرکز بر دیتاسنترها شانس موفقیت بیشتری دارد.

۱۳. تأثیر تغییر جهت نئوم بر چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان چیست؟
این تغییر جهت ممکن است نشان‌دهنده تعدیل در اهداف چشمانداز ۲۰۳۰ باشد، اما همچنان می‌تواند در راستای تنوع بخشیدن به اقتصاد غیرنفتی عربستان قرار گیرد و وابستگی به نفت را کاهش دهد.

۱۴. آیا نئوم برای ساکنان عادی جذاب خواهد بود؟
در طرح جدید، احتمالاً جذابیت نئوم بیشتر برای شرکت‌های فناوری و متخصصان این حوزه خواهد بود تا ساکنان عادی. جنبه‌های مسکونی ممکن است به تدریج و در مقیاس کوچک‌تری توسعه یابند.

۱۵. بزرگ‌ترین چالش فنی مراکز داده در نئوم چیست؟
تأمین برق پایدار و خنک‌سازی کارآمد در آب‌وهوای بیابانی، دو چالش اصلی فنی هستند.

۱۶. آیا تغییر جهت نئوم بر روابط عربستان با سایر کشورها تأثیر خواهد گذاشت؟
این تغییر جهت ممکن است بر روابط با شرکای تجاری و متحدان عربستان تأثیر بگذارد، به ویژه اگر جذب سرمایه‌گذاران بین‌المللی با چالش مواجه شود یا تأخیر در تکمیل تعهدات رخ دهد.

۱۷. آیا پروژه‌های مشابه نئوم در سطح جهان با شکست مواجه شده‌اند؟
اگرچه هیچ پروژه‌ای دقیقاً مشابه لاین نبوده است، اما پروژه‌های بزرگ زیرساختی مبتنی بر آرمان‌گرایی (مانند شهر آستارا در برزیل یا برخی طرح‌های شهر هوشمند در آسیا) اغلب با مشکل کاهش سرمایه و عدم تحقق کامل مقیاس اولیه روبرو شده‌اند.

۱۸. نقش انرژی‌های تجدیدپذیر در طرح جدید چیست؟
انرژی‌های تجدیدپذیر (به ویژه خورشیدی) همچنان نقش محوری دارند؛ زیرا مراکز داده به شدت نیازمند انرژی مقرون به صرفه و پایدار هستند تا در رقابت با دیتاسنترهای جهانی موفق باشند.

۱۹. آیا نئوم همچنان یک منطقه با قوانین خاص خواهد بود؟
بله، برای جذب شرکت‌های فناوری و سرمایه‌گذاری‌های بزرگ، انتظار می‌رود نئوم همچنان از قوانین اقتصادی، مالی و احتمالاً حقوقی ویژه‌ای برخوردار باشد که آن را از سایر نقاط عربستان متمایز می‌کند.

۲۰. در صورت تبدیل شدن به قطب داده، عربستان چه درآمدی کسب خواهد کرد؟
درآمد اصلی از طریق ارائه خدمات زیرساختی، اجاره فضای دیتاسنتر، و جذب مشاغل با ارزش افزوده بالا در زمینه خدمات پشتیبانی هوش مصنوعی و محاسبات ابری خواهد بود.