وقتی یخها میمیرند؛ تصویر خیرهکنندهی جنوبگان بدون پوشش یخ، زمین پس از عصر سرد
🌐 اگر تمام یخهای جنوبگان آب شود؛ چهرهی پنهان قارهی سفید پس از عصر سرد
آغاز داستان یخ؛ جایی در انتهای جهان
در جنوبیترین نقطهی کرهی زمین، جایی که باد به فریاد خاموش میرسد و خورشید هفتهها پشت افق یخزده پنهان میماند، قارهای نهفته است که زمین را خنک میکند، جریانهای اقیانوس را تنظیم مینماید و همچون دیواری بلورین میان زندگی و خاموشی ایستاده است: جنوبگان (Antarctica).
اما تصور کن روزی این دیوار یخی فرو بریزد. میلیاردها تُن یخ ذوب شود، سطح دریاها دهها متر بالا بیاید، و آن سرزمین سفید به شکل قارهای شهری‑غرق‑شده و ساکت تغییر کند. این همان پرسشیست که دانشمندان امروز با نقشهها، ماهوارهها و رادارهای نفوذی یخ در جستوجوی پاسخ آناند.
جنوبگان، این قارهی منجمد و اسرارآمیز، اکنون بیش از ۹۸ درصدِ سطح خود را زیر یخهای دائمی (ice sheet) پنهان کرده است. لایهای تا کیلومترها ضخیم که کوهها، درهها و پیچوخمهای زمین را از دید انسان مخفی نگه میدارد. و همین پوشش است که راز بزرگ زمین را در دل خود نهفته دارد: چهرهی واقعی جنوبگان بدون یخ.
زمانی که فنّاوری چشم زمین شد
در گذشته هیچ انسانی نمیتوانست تصور کند زیر یخهای ابدیِ جنوبگان چه چیزی نهفته است. اما با پیشرفتهای حیرتانگیز در تصویربرداری ماهوارهای، رادارهای نفوذی و مدلسازی ارتفاع دیجیتال، حالا دانشمندان قادرند نقشهی قارهی سفید را بدون یخ بازسازی کنند.
در سال ۲۰۱۳، پروژهای به نام BedMap 2 (بدمپ ۲) منتشر شد؛ مجموعهای عظیم از دادههای ماهوارهای نهادهایی مانند NASA، سازمان تحقیقاتی قطب جنوب بریتانیا (BAS)، و شبکههای هواپیمایی پژوهشی که توانستند با ترکیب اطلاعات ضخامت یخ، ارتفاع سطح و جنس بستر، تصویری سهبعدی از دل جنوبگان بسازند.
در این نقشه، جنوبگان دیگر صفحهی صاف و یکدست سفید نبود. بلکه نقشه نشان داد در زیر یخها، قارهای پیچیده و پر از کوه، دره و پستی‑بلندی پنهان شده است. حتی بخشهایی از آن زیر سطح دریا فرو رفتهاند، تا جایی که لرزش سنسورهای راداری آن را در حد اعماق اقیانوس ثبت کردهاند.
درههایی عمیقتر از اقیانوسها
یکی از شگفتیهای نقشه بدمپ ۲، کشف منطقهای در شرق جنوبگان بود: یخچال بیرن (Byrd Glacier) در سرزمین ویکتوریا. در آنجا بستر زمین تا عمق ۲۸۷۰ متر زیر سطح دریا فرو رفته است — یعنی عمیقتر از بسیاری از گودیهای اقیانوس آرام!
این عدد نهتنها از نظر زمینشناسی جذاب است، بلکه معنای اقلیمی عظیمی دارد: اگر یخها در چنین مناطق کمارتفاعی شروع به ذوب کنند، آبِ گرمِ اقیانوس با سرعت بیشتری میتواند به عمق نفوذ کرده و روند تخریب یخچالها را شتاب دهد.
پتر فرتوِـل (Peter Fretwell) از سازمان تحقیقاتی بریتانیا در زمان انتشار این نقشه گفت:
«نقشه BedMap ۲ برای نخستین بار چشمانداز واقعی بستر سنگی جنوبگان را آشکار کرد؛ تصویری پر از رشتهکوه، دشتهای یخزده، و درههایی که تا پیش از آن تصور نمیکردیم در سیاره وجود داشته باشند.»
بهکمک ابزار رادار نفوذی یخ (Ice Penetrating Radar)، پژوهشگران توانستند امواجی را از میان هزاران متر یخ عبور دهند تا به سنگ بستر برسند و از بازتاب آن، ضخامت یخ و پستی‑بلندی زیر را محاسبه کنند. هر موج رادار بهمنزلهی نگاهی بود به تاریخ زمین، لای هزارههای جامد.
فرم زمین، رمز رفتار یخ
چرا شکلِ زمین زیر یخها اینقدر مهم است؟ پاسخ در علم «دینامیک یخ» نهفته است.
همانطور که سوفی نویکی (Sophie Nowicki) از ناسا توضیح میدهد، بستر زمین تعیین میکند یخ چگونه جریان پیدا کند:
«اگر زمین شیبدار باشد، یخ سریعتر حرکت میکند و زودتر به دریا میرسد؛ درست مثل عسل روی بشقاب شیبدار.»
توزیع چالهها، برآمدگیها و کانالهای صخرهای در جنوبگان مشخص میکند آب ذوب شده از کجا عبور میکند، یخها کجا شکننده میشوند، و موجهای اقیانوس تا کجا پیش میروند. این مدلها اساس پیشبینیهای جهانی دربارهی افزایش سطح دریا هستند.
عددِ ترسناک؛ ۲۷ میلیون کیلومتر مکعب یخ
بر اساس دادههای BedMap ۲، حجم یخهای جنوبگان برابر است با ۲۷ میلیون کیلومتر مکعب.
اگر تمام این حجم ذوب شود، نتیجه چیزی کمتر از فاجعه نخواهد بود: افزایش سطح دریاها تا حدود ۵۸ متر.
شهرهای بزرگی مانند نیویورک، لندن، دبی، توکیو، و شانگهای زیر آب میروند. سواحل ایران، مصر و اسپانیا بهشکل چشمگیر عقبنشینی خواهند کرد. دهها میلیون نفر مجبور به مهاجرت اقلیمی میشوند.
اما واقعیت علمی این است که چنین ذوبِ کامل احتمالاً در مقیاس زمانی میلیونها سال رخ میدهد. بااینحال، نشانهها از تسریع ذوب جزئی یخها در سدهی جاری خبر میدهند. و همین بخشهای «جزئی» نیز کافیاند تا سطح دریاها چند متر بالا بیاید و تعادل اقلیمی زمین تغییر کند.
امروز؛ یخها در حال عقبنشینی
در دادههای اقلیمی سالهای اخیر، جنوبگان با سرعت بیسابقهای در حال از دست دادن یخ است.
میانگین افزایش سطح آب دریاها اکنون حدود ۴ میلیمتر در سال است — رقمی که بیشتر از همه از ذوب صفحات یخی جنوبگان و گرینلند ناشی میشود. این مقدار تقریباً برابر بدترین سناریوی گزارشهای تغییر اقلیم سازمان ملل (IPCC) است.
علت اصلی در گرمایش اقیانوسهای اطراف است؛ آبِ گرم از زیر یخچال نفوذ میکند و از پایین، یخ را فرسایش میدهد. پدیدهای که «Basal Melting» نام دارد. فرسایش از پایین یعنی یخ بدون هشدار سطحی فرو میریزد.
وقتی جنوبگان نفس میکشد
اگر ذوب یخها ادامه یابد، چهرهی جنوبگان چیزی میان کوهستان و مجمعالجزایر خواهد شد. بیشتر زمین آن پایینتر از سطح دریاست و با بالا آمدن آبها، به دریاچهها و آبگیرهای بزرگ تبدیل میشود.
در شمال قاره، رشتهکوههای ترنسآنتارکتیک (Transantarctic Mountains) مانند دیوارهای صخرهای سر از آب بیرون خواهند آورد و درههای وسیع به کانالهای دریایی مبدل میشوند.
براساس مدلسازیهای ژئوفیزیکی، اگر یخها ناپدید شوند، جنوبگان ممکن است شبیه به مجموعهای از جزایر و شبهجزیرههای سنگی میان اقیانوس منجمد جنوبی باشد؛ چیزی شبیه نروژ، اما در مقیاس یک قاره.
تصور چنین منظرهای، هم شگفتانگیز است و هم هشداردهنده: قارهای که امروز منبع سردی و تعادل زمین است، بهتدریج به منبع گرما و بخار آب تبدیل میشود.
جنوبگان بدون یخ، زمینِ دیگر
در مدلهای تصویری ناسا، نسخهی شبیهسازیشدهی پوستۀ زمین در صورت ذوب کامل یخهای قطبی، نمایی از جهان غیرقابل شناخت ایجاد میکند.
اگر تمام یخهای جنوبگان ذوب شوند:
- سواحل قاره به درون اقیانوسها فرو میرود؛
- قلمرو بریتانیا، شمال اروپا و بخشی از آسیای جنوب شرقی زیر آب ناپدید میشوند؛
- جریانهای آب گرم، الگوی جتاستریم را تغییر میدهند و بارشها بهطور کامل جابهجا میشود؛
- و میان عرضهای جنوبی، مناطقی سرسبز و قابل سکونت شکل میگیرد.
در واقع، ذوب کامل نه فقط سطح دریاها را تغییر میدهد، بلکه ترکیب زیستاقلیمی زمین را دگرگون میکند. موجوداتی که به یخ وابستهاند (نظیر نهنگهای مینک یا پنگوئنهای امپراتور)، اکوسیستم خود را از دست خواهند داد و زنجیرههای غذایی از نو تعریف میشوند.
پروژه BedMap ۳؛ نگاهی تازه زیر پوستهی یخ
علم هرگز در نقطهی ایست نمیماند. اکنون پس از ۱۲ سال از انتشار نسخهی دوم، تیمهای بینالمللی در حال آمادهسازی نسل سوم این نقشهاند: BedMap 3.
نقشهای که با استفاده از دادههای ماهوارههای CryoSat‑2، ICESat‑2 و Sentinel، وضوحی تا ۲۵ برابر بیشتر خواهد داشت و حتی مسیرهای جریان زیر سطحی آب را نشان خواهد داد.
پیشبینی میشود BedMap ۳ قادر باشد تغییرات نرخ ذوب در هر کیلومتر مربع و نقشهبرداری دینامیک یخچالها در زمان واقعی را ارائه کند.
هدف نهایی این پروژهها، تهیهی مدل دقیق برای پیشبینی آیندهی یخ است؛ شاید همان آیندهای که نشان میدهد جنوبگانِ بدون یخ دقیقاً چگونه خواهد بود — چه میزان از آن زمین خشک، چه میزان زیر آب، و کدام مناطق قابلیت باززیستی خواهند داشت.
از پژوهش تا هشدار جهانی
گزارشهای سازمان ملل در ۲۰۲۵ نشان میدهند روند ذوب یخهای قطبی نهتنها ادامه دارد، بلکه با شتاب شتابدار همراه است.
اگر انتشار گازهای گلخانهای تا دههی ۲۰۴۰ مهار نشود، بخشی از صفحات یخی جنوبگان غربی میتواند تا نصف حجم فعلی خود را از دست دهد.
برای بشر، این به معنی بالا آمدن چندین متر سطح دریا، تخریب زیربناهای ساحلی، جابهجایی صدها میلیون نفر، و تغییر کامل مرزهای زمین است.
اما همانقدر که دادهها هشدار میدهند، علم هم امید میدهد. در حال حاضر، پروژههای مهندسی اقلیم و مدلسازی خنککنندههای اقیانوسی، راهکارهایی همچون تزریق ذرات سولفات در استراتوسفر یا پمپ آب سرد اقیانوسی را آزمایش میکنند تا سرعت ذوب را کاهش دهند.
حقیقت قابلتکذیب نیست: جنوبگان قلبِ سردِ زمین است. اگر بتپد، سیاره زنده میماند؛ اگر از حرکت بایستد، تپش آب جهان آغاز میشود.
تصویر آینده؛ میان رؤیا و هشدار
در عصر یخ، جنوبگان مانند صندوقخانهی خاموش جهان بود؛ بیصدا اما حیاتی. در عصر گرمایش، همین سکوت میتواند به فریادی جهانی بدل شود.
ذوب کامل یخها قاره را به آینهی تیرهای از گذشته تبدیل خواهد کرد — یادآور دورهی زمین گرم (Eocene epoch) حدود ۳۴ میلیون سال پیش، زمانی که هیچ یخی در قطبها نبود و درختان حارهای در عرضهای جنوبی رشد میکردند.
بازگشت به آن وضعیت یعنی چرخشی کامل در اکوسیستمها. اقیانوسها شورتر میشوند، تغییر جریانها میتواند تودههای گرما را از استوا به قطب برساند، و اقلیمهای معتدل امروز به خشکیهای ناپایدار تبدیل خواهند شد.
بااینحال، شناخت بستر یخی جنوبگان شاید همان گام نخست باشد تا بتوانیم مسیر آینده را کنترل کنیم. دانستن اینکه زمین زیر آن یخها چه شکلی است، یعنی درک اینکه زمینِ بدون آنها چگونه خواهد شد.
🧭 جمعبندی
جنوبگان نه فقط یک قاره، بلکه مکان حافظهی اقلیمی زمین است. در هر میلیمتر یخ آن، داستانی از دمای گذشته، جریان بادها و ترکیب گازهای جو نهفته است.
اگر تمامی یخهایش آب شوند، چهرهی زمین برای همیشه تغییر خواهد کرد؛ اما همین خطر، انگیزهای است برای انسان تا حفاظت از سرمای سیاره را جدیتر بگیرد.
نقشهنگاری زیر یخها با پروژهی BedMap، پژوهشهای ناسا و سازمانهای قطبی، بیش از هر زمان به ما آموختهاند که آینده زمین وابسته به همین کریستالهای خاموش است — به دیواری از برف که آرام اما حیاتی میدرخشد.
قارهی سفید، شاید روزی بیرنگ شود؛ ولی تا آن زمان، علم باید روشنگر مسیر بقا بماند.
❄️ سوالات متداول (FAQ Schema ۸ سؤالی)
۱. نقشه BedMap چیست و چرا اهمیت دارد؟
BedMap مجموعهای از دادههای ماهوارهای و راداری است که شکل زمین زیر یخهای جنوبگان را نشان میدهد. این نقشه اساس درک جریان یخ و پیشبینی ذوب آن است.
۲. حجم یخهای جنوبگان چقدر است؟
حدود ۲۷ میلیون کیلومتر مکعب یخ وجود دارد که با ذوب کامل، سطح آب دریاها را تا ۵۸ متر بالا میبرد.
۳. آیا تمام یخهای جنوبگان واقعاً ممکن است ذوب شوند؟
در مقیاس زمانی کوتاه خیر؛ اما روند فعلی ذوب نشان میدهد بخشی قابلتوجه از صفحات یخی غربی تا چند قرن آینده ممکن است از بین برود.
۴. چه فناوریهایی برای بررسی زیر یخها استفاده میشود؟
ابزار اصلی، رادار نفوذی یخ و دادههای ماهوارهای CryoSat‑2 و ICESat‑2 است که ضخامت و بستر سنگی را با دقت چند متری اندازه میگیرند.
۵. مهمترین ویژگی زمین زیر یخها چیست؟
وجود درههای عمیق و رشتهکوههای عظیم، مانند یخچال بیرن با عمق ۲۸۷۰ متر زیر سطح دریا که حتی از اقیانوسها پایینتر است.
۶. سطح دریاها هماکنون چقدر افزایش مییابد؟
میانگین جهانی افزایش سطح دریا حدود ۴ میلیمتر در سال است که بیشتر از ذوب یخهای جنوبگان و گرینلند ناشی میشود.
۷. پروژه BedMap ۳ چه هدفی دارد؟
نسخهی سوم نقشه قرار است جزئیات دقیقتر جریان یخ، مسیر آبهای زیرسطحی و نرخ ذوب را در مقیاس زمانی واقعی ثبت کند.
۸. اثر ذوب یخهای جنوبگان بر زندگی انسان چیست؟
افزایش سطح دریاها، مهاجرت اقلیمی میلیونها نفر، تغییر جریانهای جوی، و دگرگونی زیستبومهای ساحلی، مهمترین پیامدهای آن خواهند بود.
https://farcoland.com/qjp6FA
کپی آدرس
