پلاستیک؛ قاتل خاموش اقیانوسها و دشمن مرگبار لاکپشتهای دریایی!
🌊 پلاستیک؛ قاتل خاموش اقیانوسها و مرگ آرام لاکپشتهای دریایی
چه مقدار پلاستیک برای نابود کردن جان موجودات دریا کافی است؟
مقدمه؛ اقیانوس در حال نفسگرفتن از درد پلاستیک
اقیانوسها، منبع حیات زمیناند؛ اما در دل همین پهنهی بیانتها، قاتلی بیصدا در کمین نشسته است — پلاستیک.
تحقیقی گسترده و تازه نشان میدهد که حتی حجم اندکی از این ماده مصنوعی، کافی است تا جان یکی از حیوانات دریایی را بگیرد. شواهد علمی اکنون آشکار کردهاند که برای مرگ یک لاکپشت دریایی، نیازی به تودههای عظیم زباله نیست؛ چند قطعه کوچک میتواند مرگآفرین باشد.
این پژوهش که بر بیش از ده هزار کالبدشکافی از گونههای مختلف جانوران دریایی استوار است، برای نخستینبار مقدار تقریبی پلاستیکِ کشنده را مشخص کرده است و تصویری بیسابقه از تأثیر فیزیکی آلودگی پلاستیکی بر بدن موجودات اقیانوس ارائه میدهد.
پشت صحنه پژوهش بزرگ جهانی؛ کالبدشکافی حقیقت تلخ
پژوهشگران از دادههای ۵۳ تحقیق جهانی بهره بردند؛ آنها ۵۷ گونه از پرندگان دریایی، ۳۱ گونه پستاندار دریایی (از جمله دلفینها و فوکها) و ۷ گونه لاکپشت را بررسی کردند. نیمی از این گونهها از نظر حفاظتی در وضعیت تهدید یا بحرانی قرار دارند.
در مجموع، بیش از ده هزار حیوان کالبدشکافی شدند تا مشخص شود چه مقدار پلاستیک بلعیده شده، مرگ آنها را محتمل کرده است. نکتهی مهم این است که مطالعه فقط بر پلاستیکهای درشت تمرکز داشت و میکروپلاستیکها یا مرگ ناشی از گیرکردن در تورهای ماهیگیری لحاظ نشد تا اثر بلعیدن مستقیم پلاستیکهای بزرگ دقیقتر سنجیده شود.
مرگ در اندازهی دو توپ بیسبال
نتایج حیرتآورند. پژوهش نشان داد که مقدار پلاستیک لازم برای کشندگی ۹۰ درصدی، در گونههای مختلف حیوانات متفاوت است:
- لاکپشت دریایی: حدود دو توپ بیسبال پلاستیکی کافی است تا به احتمال ۹۰٪ موجب مرگ شود.
- طوطی دریایی: سه حبه قند پلاستیکی میتواند زندگیاش را خاتمه دهد.
- دلفینها: حجمی بهاندازه یک توپ فوتبال پلاستیکی مرگبار است.
این اعداد کوچک شاید ناچیز بهنظر برسند، اما فاجعهی بزرگ را به نمایش میگذارند: پلاستیک حتی در مقیاسی کم، مرگ حتمی اکولوژیک رقم میزند.
چرا پلاستیک تا این اندازه خطرناک است؟
پلاستیک برخلاف مواد طبیعی، در بدن حیوانات تجزیه نمیشود. پس از بلعیدن، این قطعات برای مدت طولانی در معده باقی میمانند و با سه مکانیسم کشنده عمل میکنند:
۱. سوراخ کردن اندامهای داخلی
پلاستیکهای سخت، مانند قطعات بطری یا فندک، میتوانند دیوارهی معده یا روده را سوراخ کنند و باعث خونریزی داخلی و مرگ شوند.
۲. انسداد سیستم گوارش
تجمع پلاستیک در دستگاه گوارش مانع عبور غذا میشود. حیوانات با معدهای پر از پلاستیک، احساس سیری کاذب دارند ولی انرژی و مواد مغذی مورد نیاز را دریافت نمیکنند؛ در نهایت از گرسنگی میمیرند.
۳. جذب سموم شیمیایی
برخی پلاستیکها حاوی ترکیبات سمی مانند بیسفنول A یا فتالاتها هستند که پس از تماس با دستگاه گوارش، وارد خون حیوان میشوند و کارکرد اندامها را مختل میسازند.
نوع پلاستیک، تفاوت مرگ
پژوهش تازه نشان داد نوع پلاستیک بلعیده شده در گونههای مختلف متفاوت است و همین نوع، میزان خطر را تعیین میکند.
- پرندگان دریایی: اغلب قطعات سخت پلاستیک را میبلعند — مانند تکههای بطری، درپوشها یا قطعات بستهبندی. این پلاستیکها باعث آسیب مکانیکی و پارگی اندام داخلی میشوند.
- لاکپشتهای دریایی: بیشتر پلاستیکهای نرم مانند کیسهها و ورقهای نازک را میبلعند، چون آنها را با عروس دریایی اشتباه میگیرند. کیسههای پلاستیکی در دهان لاکپشتها شبیه غذا بهنظر میآیند اما بهسرعت دستگاه گوارش را میبندند.
- پستانداران دریایی: حدود ۷۵٪ پلاستیکهای بلعیدهشده از ابزارهای ماهیگیری است — طنابها، تورها و بندهای لاستیکی.
حتی پلاستیکهای کوچکتر از نخود میتوانند برای گونههایی مانند مرغ باران کشنده باشند؛ فقط شش قطعه کوچک کافی است تا به مرگ منجر شود.
جوانی و فاجعه؛ چرا حیوانات جوان بیشتر پلاستیک میخورند؟
در بررسیهای میدانی، پژوهشگران مشاهده کردند که حیوانات جوان، بهویژه نوزادان دلفینها و بچهلاکپشتها، بیشتر از بالغها پلاستیک مصرف میکنند. دلیل آن ساده است: کمتجربگی و اشتباه در تشخیص غذا.
حیوان جوان هنوز فرق بین شکار واقعی و جسم مصنوعی در آب را نمیداند. بهویژه در آبهای گلآلود، پلاستیکهای شناور با درآمدن در حرکت موج، درست مانند ماهی یا عروس دریایی بهنظر میرسند.
علاوه بر آن، سیستم گوارش حیوانات جوان ضعیفتر است و قطعات پلاستیکی سریعتر باعث انسداد یا سوراخشدگی میشوند.
پلاستیک و معیارهای سمی؛ چرا هنوز حد ایمن وجود ندارد؟
در دنیای مواد سمی مانند سرب، جیوه یا آرسنیک، معمولاً حد آستانهای ایمن وجود دارد؛ یعنی مقادیری که تماس با آن برای موجود زنده خطرناک نیست.
اما در مورد پلاستیک، چنین معیاری وجود ندارد — دلیلش پیچیدگی ساختار و تنوع ترکیبات پلاستیکی است. از پلیاتیلن و پلیپروپیلن تا پلاستیکهای صنعتی و پزشکی، هرکدام رفتاری متفاوت در بدن موجود زنده دارند.
به گفتهی دکتر “امیلا یانسن” از گروه پژوهش اقیانوسشناسی کانادا:
«عدم وجود مرز مشخص برای میزان پلاستیک کشنده، ارزیابی خطر را برای محیط زیست بسیار دشوار کرده است. حتی یک کیسه منفرد میتواند برای یک لاکپشت یکساله کشنده باشد.»
به همین دلیل، پژوهش جدید تلاش کرده است برای نخستین بار تعریف عددی از “دوز پلاستیک مرگبار” در موجودات دریایی ارائه کند؛ چیزی معادل استانداردهای سمی شناختهشده در علم انسان.
سیاست جهانی پلاستیک؛ شکست در حل بحران
در ماه آگوست سال گذشته، تلاش جهانی برای تصویب توافقنامه بینالمللی پلاستیکها شکست خورد. سازمان ملل و بیش از ۱۰۰ کشور سعی داشتند تولید پلاستیک را محدود کنند، اما صنایع بزرگ پتروشیمی و کشورهایی با صادرات عظیم پلاستیک (مانند آمریکا و چین) مانع توافق شدند.
در کانادا نیز قانون سال ۲۰۲۱ که پلاستیک را در فهرست مواد سمی قرار میداد، با اعتراض شدید شرکتهای صنعتی روبهرو شد و اجرای کامل آن متوقف گردید.
این بنبست سیاسی بدان معناست که تولید جهانی پلاستیک تا سال ۲۰۵۰ ممکن است سه برابر شود؛ یعنی هر سال حدود ۶۰۰ میلیون تن پلاستیک جدید وارد چرخه زمین خواهد شد. با وجود چنین روندی، پیشبینی دانشمندان نشان میدهد تا سال ۲۰۸۰، نیمی از گونههای دریایی بزرگ با خطر انقراض ناشی از آلودگی پلاستیکی روبهرو خواهند بود.
چرا تمرکز فقط روی میکروپلاستیکها اشتباه است؟
در سالهای اخیر توجه بیشتری به میکروپلاستیکها (ذرات بسیار ریز کمتر از ۵ میلیمتر) جلب شده است. این ذرات در هوا، خاک و حتی بدن انسان مشاهده شدهاند؛ اما پژوهش جدید هشدار میدهد که تمرکز انحصاری بر ذرات کوچک باعث دور شدن از خطر واقعی پلاستیکهای درشت و قابل بلع شده است.
پلاستیکهای بزرگتر نهتنها جسمی فیزیکیاند که مرگ سریع ایجاد میکنند، بلکه منبع اصلی تولید میکروپلاستیکها نیز بهشمار میروند. وقتی این مواد در نور یا آب خرد شوند، هزاران ذره کوچک تشکیل میدهند که وارد زنجیره غذایی میشوند.
بهعبارتی، مرگ آنی حیوانات تقاطع پنهان دو بحران است: جسم مرگبار و منبع آلودگی ثانویه.
فراتر از حیوانات؛ تأثیر بر انسان
گرچه این مطالعه صرفاً روی حیوانات تمرکز داشت، پیامدهای انسانی آن واضحاند. اقیانوس منبع اصلی پروتئین و غذا برای بیش از ۳ میلیارد نفر است.
تلفات گسترده در اکوسیستم دریایی به معنای اختلال در چرخه غذایی بشر، کمبود ذخایر ماهی و کاهش درآمد جوامع ساحلی است. افزون بر آن، تجزیهی پلاستیکها به ذرات میکروسکوپی در نهایت وارد بدن انسان میشود — در خون، ریه و حتی جفت نوزادان.
دانشمندان محیطشناسی تخمین میزنند هر انسان سالانه حدود ۵ گرم پلاستیک (بهاندازه یک کارت اعتباری) میبلعد یا استنشاق میکند.
مسئولیت جمعی؛ از قانون تا رفتار روزمره
برای مقابله با بحران پلاستیک، اقدامات فردی و قانونی باید همزمان اجرا شوند:
- کاهش مصرف پلاستیکهای یکبارمصرف: بطریها، نیها، بستهبندیهای غذایی.
- تغییر سیاست صنعتی: استفاده از مواد زیستتخریبپذیر به جای پلیمرهای نفتی.
- آموزش عمومی: آگاهی درباره تفاوت زبالههای تجزیهپذیر و غیرتجزیهپذیر.
- پاکسازی ساحلها و آبراهها: برنامههای داوطلبانه برای جمعآوری پلاستیک قبل از ورود به اقیانوس.
به گفتهی دکتر “هانا کومورو” از دانشگاه توکیو:
«هر قطعه پلاستیک رهاشده، مرگ بالقوهای برای موجودی زنده است؛ ممکن است ده سال طول بکشد تا قاتلش را پیدا کنیم، اما آن قطعه در نهایت به مقصد خود میرسد.»
پژوهش در مسیر آینده؛ شبیهسازی مرگ در آزمایشگاه
دانشمندان اکنون تلاش میکنند مدلهای آزمایشگاهی از بدن حیوانات دریایی بسازند تا رفتار پلاستیک در سیستم گوارش را بررسی کنند. این شبیهسازیها به تعیین دقیقتر “دوز مرگبار پلاستیک” کمک خواهد کرد.
برای مثال، سنجش آنکه چند قطعه PVC لازم است تا انسداد کامل روده در دلفین رخ دهد یا چه مقدار پلیاتیلن برای مرگ طوطی دریایی کفایت میکند.
نتیجهی این مدلها میتواند به سیاستگذاران کمک کند تا قانونهایی با شاخص مشخص خطر وضع کنند — مشابه آنچه برای مواد سمی در انسانها وجود دارد.
بازتاب جهانی یافتهها؛ از PNAS تا مجامع زیستمحیطی
نتایج این مطالعه در ژورنال معتبر PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences) منتشر شد و بازتاب گستردهای در رسانههای علمی جهان داشت.
سازمان UNEP و شبکه جهانی MarineSat با استناد به این مقاله اعلام کردند که «پلاستیک حالا تهدید زیستی غیرقابل بازگشت برای جانوران دریایی است.»
از استرالیا تا آمریکای جنوبی، گروههای مدافع محیط زیست از دولتها خواستند براساس دادههای این پژوهش، مقررات سختگیرانهتری وضع کنند. یکی از پیشنهادهای کلیدی، ایجاد سامانه “برچسب خطر پلاستیکی” برای محصولات مصرفی است تا مردم بدانند هر پلاستیک چه پیامدی برای اقیانوسها دارد.
فروپاشی چرخه دریایی؛ زنجیرهای از مرگ
وقتی پرنده یا لاکپشت از پلاستیک میمیرد، بدن او بهمرور تجزیه میشود، اما پلاستیک درونش وارد محیط باقیمانده و توسط حیوان دیگری بلعیده میشود.
بهاینترتیب، مرگ یک موجود میتواند مرگ چندین موجود دیگر را در پی داشته باشد — چرخهای بیپایان از آلودگی و مرگ.
دانشمندان این پدیده را تسلسل آلودگی پلاستیکی (Plastic Pollution Cascade) نامیدهاند.
در این چرخه، پلاستیکها نهتنها به زندگی موجودات پایان میدهند بلکه به کیفیت اکوسیستمهای ساحلی، رشد مرجانها و تعادل اکسیژن آب نیز آسیب میزنند.
یک پرسش مهم: چه مقدار پلاستیک کافی است تا اقیانوسها را نابود کند؟
بر اساس برآوردهای جدید، از آغاز تولید صنعتی پلاستیکها (سال ۱۹۵۰ تا کنون)، بیش از ۹ میلیارد تن پلاستیک ساخته شده است و حدود ۶ میلیارد تن از آن در محیط باقی مانده است.
تنها ۹٪ پلاستیک جهانی بازیافت میشود. با تداوم این روند، تا سال ۲۰۵۰ حجم پلاستیک در اقیانوسها ممکن است از تعداد ماهیان بیشتر شود.
شاید دیگر لازم نباشد بپرسیم چقدر پلاستیک یک لاکپشت را میکشد؛ بلکه باید بپرسیم چقدر پلاستیک برای کشتن کل دریا کافی است.
نتیجهگیری؛ قاتلی که از چشمان ما پنهان است
پلاستیک، برخلاف نفت یا فلزات سمی، در دل زندگی روزمره جا گرفته است؛ در بستهبندیها، لباسها، اسباببازیها و حتی تجهیزات پزشکی. اما همان مادهی راحتی، در دل دریاها به شمشیر مرگ تبدیل شده است.
پژوهش تازه بار دیگر ثابت کرد که مرگ موجودات دریایی اتفاقی تصادفی نیست، بلکه نتیجهٔ مستقیم رفتار انسان با زمین است.
راهحل روشن است: کاهش تولید، تغییر سیاست و بازگشت به طبیعتِ بیپلاستیک.
تا وقتی پلاستیک به هر بهایی تولید شود، اقیانوسها به هر قیمتی خواهند مرد.
❓ سؤالات متداول (FAQ)
۱. این پژوهش توسط چه گروهی انجام و در کجا منتشر شده است؟
توسط گروهی بینالمللی از پژوهشگران دانشگاههای استرالیا، فنلاند، آلمان و کانادا انجام شد و نتایج آن در ژورنال علمی PNAS منتشر شد.
۲. آیا مطالعه شامل میکروپلاستیکها هم میشود؟
خیر؛ تمرکز کاملاً بر پلاستیکهای درشت و قابل بلع بوده است تا اثر مستقیم فیزیکی بر مرگ حیوانات بررسی شود.
۳. کدام حیوانات بیشترین آسیب را میبینند؟
لاکپشتهای دریایی و پرندگان ساحلی بیشترین میزان مرگ ناشی از بلعیدن پلاستیک را دارند؛ زیرا مواد نرم را با شکار طبیعی اشتباه میگیرند.
۴. آیا پلاستیکهای زیستتخریبپذیر راهحل نهایی هستند؟
تا حدی؛ بسیاری از آنها فقط در شرایط خاص (دما و فشار بالا) تجزیه میشوند. در محیط دریا، حتی پلاستیکهای زیستی نیز میتوانند ماهها دوام بیاورند.
۵. چه اقدامهایی برای جلوگیری از مرگ حیوانات دریایی پیشنهاد میشود؟
کاهش تولید پلاستیکهای یکبارمصرف، پاکسازی ساحل، آموزش عمومی، و تصویب قوانین جهانی برای محدود کردن صادرات پلاستیک خام از کشورها.
۶. آیا این پدیده به انسان هم آسیب میرساند؟
بله؛ میکروپلاستیکها از زنجیره غذایی دریا وارد بدن انسان میشوند و در خون، ریه و بافت بدن تجمع مییابند.
۷. پیام اصلی پژوهش چیست؟
حتی مقدار بسیار کمی پلاستیک — گاه فقط چند گرم — میتواند برای لاکپشتها، پرندگان و پستانداران دریایی کشنده باشد. پلاستیک دشمن آرام دریاهاست و بحران جهانی آن نیازمند اقدام فوری است.
https://farcoland.com/hzM2pk
کپی آدرس
