کربن ۲۰۲۵ از مرز بحران گذشت؛ زمین در آستانه‌ی نقطه بی‌بازگشت اقلیمی

اوج‌گیری کربن ۲۰۲۵ و سرنوشت اقلیم زمین

انتشار کربن در سال ۲۰۲۵ به اوج خود رسید؛ زمین در مرز بحران اقلیمی

تصویری از زمین در لبه‌ی بحران

در سال ۲۰۲۵، زمین در یکی از بحرانی‌ترین مقاطع تاریخ اقلیمی خود قرار گرفته است. بر اساس گزارش جدید «بودجه جهانی کربن»، انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از سوخت‌های فسیلی در این سال با افزایشی معادل ۱٫۱ درصد نسبت به سال قبل، به رکورد بی‌سابقه‌ی ۳۸٫۱ میلیارد تن رسیده است. این رقم معادل آزاد شدن روزانه بیش از ۱۰۴ میلیون تن دی‌اکسید کربن در جو است؛ عددی که اگر بخواهیم آن را ملموس‌تر کنیم، برابر با تردد بیش از ۹ میلیارد خودروی بنزینی در طول یک سال کامل خواهد بود.

دو دهه پس از توافق پاریس (۲۰۱۵)، جهان همچنان گرفتار وابستگی سنگین به سوخت‌های فسیلی است. با اینکه ظرفیت انرژی‌های پاک به‌طرز چشمگیری رشد کرده، اما عطش جهانی برای نفت، زغال‌سنگ و گاز طبیعی نه‌تنها کاهش نیافته بلکه مسیر گرمایش زمین را به نقطه بی‌بازگشت نزدیک‌تر کرده است.

روند رو به رشد انتشار کربن: اعداد، دلایل و پیامدها

بازخوانی آمار جهانی ۲۰۲۵

نتایج گزارش «Carbon Budget 2025» نشان می‌دهد بیش از ۸۹ درصد از انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای همچنان از مصرف سوخت‌های فسیلی ناشی می‌شود. سهم منابع تجدیدپذیر هرچند در حال افزایش است، اما سرعت رشد آن‌ها هنوز با نیاز انرژی جهانی هماهنگ نیست. آمریکا و چین به‌عنوان دو مجموعه‌ی اصلی انتشار، تقریباً ۴۵ درصد از کل انتشار جهانی را به خود اختصاص داده‌اند.

بر اساس داده‌های مؤسسه جهانی انرژی، کشورهای گروه G20 در سال جاری با افزایش ۰٫۸ درصدی مصرف زغال‌سنگ و ۱٫۳ درصدی تقاضای گاز طبیعی مواجه بوده‌اند. در همین حال، تولید برق از منابع فسیلی تنها ۰٫۲ درصد کاهش یافته که بسیار کمتر از مقدار مطلوب برای رسیدن به مسیر خنثی کربن تا ۲۰۵۰ است.

عوامل کلیدی افزایش در سال ۲۰۲۵

افزایش انتشار در سال ۲۰۲۵ بیشتر ناشی از چند عامل کلیدی بود:

1. احیای اقتصادی پس از تنش‌های منطقه‌ای: افزایش تقاضای انرژی برای بازسازی زیرساخت‌ها در برخی مناطق خاورمیانه و اروپا پس از درگیری‌های کوتاه‌مدت ژئوپلیتیکی.
2. رشد صنایع سنگین در آسیا: گسترش سریع صنایع سیمان و فولاد در هند و کشورهای جنوب شرق آسیا.
3. افزایش تقاضای حمل‌ونقل هوایی و دریایی: با وجود پیشرفت در وسایل نقلیه زمینی برقی، بخش‌های حمل‌ونقل بین‌المللی همچنان وابستگی شدیدی به سوخت‌های با چگالی انرژی بالا (نفت) دارند.

نقش صنایع فسیلی در تثبیت بحران

نفت، گاز و زغال‌سنگ؛ سه‌گانه‌ی مرگبار اقلیم

مصرف زغال‌سنگ در کشورهای آسیایی – به‌ویژه چین و هند – همچنان در حال افزایش است. چین با وجود رشد چشمگیر در استفاده از انرژی خورشیدی (۴۶ درصد در سال)، هنوز برای تأمین بخش وسیعی از تقاضای برق خود به زغال‌سنگ متکی است. در هند نیز رشد مصرف زغال‌سنگ حدود ۲٫۸ درصد گزارش شده است.

در ایالات متحده، کاهش تولید گاز و بهره‌وری بالاتر توربین‌های بادی و صفحات خورشیدی باعث شده رشد انتشار در سال ۲۰۲۵ به کمتر از ۰٫۵ درصد محدود شود. اما این روند مثبت هنوز برای جبران افزایش انتشار در سایر نقاط کافی نیست.

جدول ۱: سهم سوخت‌های فسیلی در تولید انرژی اولیه جهانی (۲۰۲۵ تخمینی)

منبع انرژیسهم جهانیرشد نسبت به سال قبلتوضیحاتنفت خام و فرآورده‌ها۳۲٫۱٪۰٫۹٪ افزایشحمل‌ونقل و پتروشیمیگاز طبیعی۲۴٫۵٪۱٫۳٪ افزایشتولید برق و گرمایشزغال‌سنگ۲۷٫۳٪۰٫۸٪ افزایشصنایع و تولید برق آسیاانرژی‌های تجدیدپذیر (مجموع)۱۸٫۰٪۱۳٫۰٪ افزایشخورشیدی و بادی پیشروانرژی هسته‌ای۳٫۱٪۰٫۵٪ افزایشثابت و اندک

برنده و بازنده‌ها در رقابت انرژی پاک

چین: نشانه‌های کندی

داده‌ها نشان می‌دهد میزان انتشار کربن چین در سال ۲۰۲۵ تقریباً ثابت مانده است. جهش عظیم در انرژی‌های خورشیدی و بادی، و توسعه‌ی حمل‌ونقل برقی، رشد آلودگی را خنثی کرده است. فروش خودروهای برقی در چین بیش از ۴۰ درصد رشد داشته؛ عددی که توانسته تقاضا برای سوخت مایع را تا حد چشمگیری کاهش دهد. با این حال، افزایش مصرف زغال‌سنگ برای صنایع سنگین، تلاش‌های بخش برق را کاملاً خنثی کرده است.

هند: پیشرفت‌های متناقض

در هند، اگرچه سرمایه‌گذاری در انرژی خورشیدی رکورد تازه‌ای ثبت کرده، اما رشد اقتصادی سریع کشور باعث افزایش تقاضای کلی برای انرژی شده است. این کشور با چالشی دوگانه روبه‌روست: تأمین برق ارزان برای توسعه، و کاهش وابستگی به منابع فسیلی. میزان انتشار دی‌اکسید کربن هند در این سال ۳٫۹ درصد افزایش یافته است.

اتحادیه اروپا و ایالات متحده: چراغ امید در غرب

اتحادیه‌ی اروپا برای نخستین‌بار پس از بیش از بیست سال، در نیمه‌ی نخست ۲۰۲۵ شاهد کاهش ۵٫۶ درصدی انتشار کربن بوده است. این کاهش عمدتاً ناشی از بحران انرژی پایدارتر شده (پس از شوک‌های ۲۰۲۲) و جایگزینی سریع‌تر گاز با منابع پاک در تولید برق بوده است. در آمریکا نیز، از آغاز دولت جدید، سیاست‌های مالیاتیِ سبز (نظیر «قانون کاهش تورم» یا IRA) سرمایه‌گذاری در انرژی‌های پاک را به ۶۰۰ میلیارد دلار رسانده است، که منجر به کاهش ۰٫۴ درصدی در انتشار کلی شده است.

نقش رشد انرژی‌های تجدیدپذیر

با وجود تمام چالش‌ها، نشانه‌های مثبتی در مسیر انرژی‌های پاک مشاهده می‌شود. در سال ۲۰۲۵، تولید برق از منابع تجدیدپذیر در سراسر جهان ۱۳ درصد رشد کرده است. انرژی خورشیدی پیشتاز این تحول است و به‌تنهایی بیش از ۶۰ درصد از ظرفیت جدید نصب‌شده را در اختیار دارد.

به گفته‌ی اندیشکده‌ی امبر (Ember)، برای نخستین‌بار پس از دوران همه‌گیری کووید۱۹، میزان تولید برق جهانی از سوخت‌های فسیلی رشد خالص صفر را تجربه کرده است. یعنی جهان در آستانه‌ی یک «نقطه‌ی چرخش انرژی» قرار دارد، جایی که نرخ رشد تقاضای انرژی از نرخ جایگزینی آن با منابع پاک پیشی نمی‌گیرد.

معادله رشد انرژی:
[ \text{رشد کل انرژی} = \text{رشد مصرف فسیلی} + \text{رشد مصرف پاک} ] در سال ۲۰۲۵، در سطح جهانی: [ \text{رشد کل انرژی} \approx 1.5% ] [ \text{رشد مصرف فسیلی} \approx 0.3% ] [ \text{رشد مصرف پاک} \approx 13.0% ] این نشان می‌دهد که سهم انرژی‌های پاک در سبد انرژی جهانی با سرعت بسیار بالایی در حال افزایش است، هرچند که رشد اقتصادی کلی همچنان باعث افزایش مطلق انتشار می‌شود.

از گرمایش جهانی تا فروپاشی اکوسیستم‌ها

زمین از زمان آغاز انقلاب صنعتی تاکنون حدود ۱٫۳۶ درجه سانتی‌گراد گرم‌تر شده است. این رقم ممکن است ناچیز به نظر برسد، اما برای اقلیم زمین، تفاوتی میان مرگ و زندگی است.

افزایش دما موجب تسریع ذوب یخسارهای گرینلند، خشکسالی‌های شدید، آتش‌سوزی‌های مهیب و طوفان‌های ویرانگرتر شده است. مدل‌سازی‌های اقلیمی نشان می‌دهد که عبور از مرز ۱٫۵ درجه سانتی‌گراد – هدف اصلی توافق پاریس – به‌شدت احتمال «نقاط برگشت‌ناپذیر اقلیمی» را افزایش می‌دهد، از جمله:

• فروپاشی یخسارهای جنوبگان (بخش غرب): ذوب سریع‌تر از پیش‌بینی‌های اولیه، که منجر به افزایش سطح آب دریاها با سرعت ۰٫۵ متر تا پایان قرن خواهد شد.
• مرگ تدریجی جنگل‌های آمازون: تبدیل بخش‌هایی از جنگل‌های بارانی به ساوانا، که کربن ذخیره‌شده را آزاد می‌کند.
• آزاد شدن متان از پرمافراست سیبری: نشت متان (گاز گلخانه‌ای با پتانسیل گرمایشی بسیار بالاتر از CO₂) از یخ‌های دائمی در مناطق شمالی.
• تغییر جریان‌های اقیانوسی: تضعیف احتمالی جریان گردابی اطلس شمالی (AMOC) که می‌تواند الگوهای آب و هوایی اروپا را به‌طور دراماتیک تغییر دهد.

دیدگاه کارشناسان: ناامیدی یا واقع‌بینی؟

هشدار سازمان ملل

آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، در سخنرانی خود در نشست اقلیمی ۲۰۲۵ اعلام کرده است: «عبور از مرز ۱٫۵ درجه اکنون اجتناب‌ناپذیر است. اما ما هنوز می‌توانیم عمق فاجعه را محدود کنیم؛ به شرطی که فوراً و قاطعانه اقدام کنیم.»

گوترش خواستار توقف ساخت نیروگاه‌های زغال‌سنگ جدید تا سال ۲۰۲۸ و حذف کامل یارانه‌های فسیلی تا ۲۰۳۰ شده است. او تأکید کرد که «تعهدات فعلی ملی (NDCs) تنها ما را به گرمایش ۲٫۷ درجه می‌رساند، نه ۱٫۵ درجه.»

تحلیل دانشگاه ایست انگلیا

«کورین لو کریر» از دانشگاه ایست انگلیا و یکی از اعضای اصلی تیم Carbon Budget می‌گوید: «ما هنوز در نقطه‌ی کاهش سریع انتشار قرار نگرفته‌ایم. اما نشانه‌هایی از کند شدن رشد وجود دارد که نشان می‌دهد انتقال انرژی، هرچند آهسته، در حال وقوع است. اگر این روند در دهه آینده با شیب دو برابر شود، ممکن است بتوانیم قبل از سال ۲۱۰۰، افزایش دما را در حدود ۱٫۸ درجه نگه داریم.»

دیدگاه دانشگاه اکستر

پروفسور «پیر فریدلینگشتاین» از دانشگاه اکستر می‌افزاید: «اگر به نرخ رشد انتشار نگاه کنید، اکنون از دهه‌ی قبل بسیار پایین‌تر است (حدود ۲ درصد در دهه قبل در مقایسه با ۱٫۱ درصد فعلی). این یعنی سیاست‌های اقلیمی اثرگذار شده‌اند، اما نه به اندازه‌ای که جلوی عبور از مرز بحرانی را بگیرند. نیاز داریم که این نرخ رشد به نرخ منفی تبدیل شود.»

بخش مثبت روایت: کورسوی امید

هرچند آمارها ناامیدکننده‌اند، اما مسیر تاریخ اقلیمی هنوز پایان نیافته است. پنج محور اصلی امیدبخش عبارت‌اند از:

1. رشد بی‌سابقه‌ی انرژی‌های تجدیدپذیر: کاهش قیمت پنل‌های خورشیدی تا ۷۰ درصد و توربین‌های بادی تا ۵۵ درصد نسبت به پنج سال گذشته، تولید انرژی پاک را از نظر اقتصادی جذاب‌تر از سوخت‌های فسیلی کرده است.
2. توسعه خودروهای الکتریکی: فروش جهانی خودروهای برقی در ۲۰۲۵ از مرز ۲۰ میلیون دستگاه گذشته است، که باعث کاهش قابل توجه تقاضا برای بنزین در بازارهای توسعه‌یافته شده است.
3. پیشرفت در ذخیره‌سازی انرژی: باتری‌های سدیم-یونی با طول عمر دوبرابر و قیمت کمتر، وارد فاز تولید صنعتی شده‌اند و چالش ذخیره انرژی تجدیدپذیر را تا حد زیادی حل کرده‌اند.
4. نوآوری در جذب کربن (CCS): بیش از ۲۵ پروژه‌ی عظیم در آمریکای شمالی و اروپا فعال شده‌اند که ظرفیت جذب سالانه‌ی آن‌ها به ۵۰ میلیون تن CO₂ رسیده است.
5. آگاهی عمومی بالاتر: جنبش‌های مردمی و فشار اجتماعی برای سیاست‌های اقلیمی قوی‌تر در حال افزایش است و دولت‌ها را وادار به اقدام می‌کند.

اقتصاد کربن و سیاست جهانی

تحولات بازار کربن

مکانیسم‌های قیمت‌گذاری کربن (Carbon Pricing) در سال ۲۰۲۵ به ۷۸ کشور گسترش پیدا کرده است. ارزش کل بازار تجارت کربن جهانی به ۱٫۴ تریلیون دلار رسیده؛ افزایشی ۱۸ درصدی نسبت به سال قبل.

اتحادیه اروپا، کره جنوبی و بریتانیا پیشتاز اجرای مقررات سخت‌گیرانه‌تر در این حوزه هستند. در مقابل، برخی کشورهای نفت‌خیز خاورمیانه تازه در حال تدوین سازوکارهای مشابه‌اند که اغلب بر مالیات بر مصرف داخلی متمرکز است، نه تجارت بین‌المللی.

آمار قیمت کربن در بازارهای اصلی (۲۰۲۵ متوسط):

• اتحادیه اروپا (ETS): ۱۰۰ دلار به ازای هر تن CO₂
• کالیفرنیا و کبک: ۶۵ دلار به ازای هر تن CO₂
• بازارهای تازه شکل‌گرفته چین: ۴۰ دلار به ازای هر تن CO₂

رقابت تکنولوژی و سیاست

رویارویی ژئوپلیتیکی در زمینه تکنولوژی‌های سبز در حال تشدید است. ایالات متحده با برنامه‌های حمایتی از صنایع داخلی به دنبال برتری در تولید باتری و نیمه‌هادی‌های پاک است (مدل حمایت مستقیم)، در حالی که چین تمرکز خود را بر صادرات فناوری پنل‌های خورشیدی و خودروهای برقی گذاشته است (مدل تولید انبوه و صادرات ارزان). این رقابت، اگرچه باعث کندی در همکاری‌های بین‌المللی شده، اما سرعت پیشرفت فناوری را افزایش داده است.

مسیر پیش‌رو تا ۲۰۳۰: آنچه باید انجام دهیم

تحلیل‌گران موسسه‌ی IPCC پیش‌بینی می‌کنند که برای حفظ دمای زمین زیر ۱٫۵ درجه، باید تا سال ۲۰۳۰ انتشار جهانی حداقل ۴۳ درصد کاهش یابد. این به معنای حذف سالانه ۴ تا ۵ میلیارد تن دی‌اکسید کربن نسبت به سطح کنونی است.

این هدف نیازمند یک بسیج جهانی است که از سال ۲۰۲۵ به بعد باید شتاب بگیرد:

1. توقف کامل یارانه‌های فسیلی تا ۲۰۳۰: بر اساس محاسبات صندوق بین‌المللی پول، یارانه‌های مستقیم و غیرمستقیم به سوخت‌های فسیلی سالانه حدود ۵٫۹ تریلیون دلار هزینه بر دوش دولت‌ها می‌گذارد که باید به سمت انرژی‌های پاک هدایت شود.
2. سرمایه‌گذاری معادل سالانه‌ی ۲ تریلیون دلار در انرژی‌های پاک: این سرمایه‌گذاری باید شامل زیرساخت‌های شبکه‌ای، ذخیره‌سازی و توسعه منابع جدید باشد.
3. مالیات بر کربن معادل ۱۲۰ دلار به ازای هر تن CO₂: این سطح از قیمت‌گذاری برای ایجاد انگیزه اقتصادی کافی جهت جایگزینی زغال‌سنگ در صنایع سنگین ضروری است.
4. توسعه‌ی فوری زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی در کشورهای در حال توسعه: برای جلوگیری از تکرار الگوهای توسعه‌ی مبتنی بر خودروهای شخصی در آسیا و آفریقا.

جمع‌بندی: زمین در آستانه‌ی تصمیمی سرنوشت‌ساز

سال ۲۰۲۵ را می‌توان آخرین زنگ هشدار اقلیمی نامید. داده‌ها نشان می‌دهند که پنجره‌ی اقدام مؤثر بسیار محدود است، اما هنوز باز است. کند شدن رشد انتشار به معنای آغاز تغییر است؛ مسیری که اگر با تصمیمات قاطع، نوآوری فناورانه و همکاری جهانی همراه شود، می‌تواند آینده‌ی اقلیم زمین را از فروپاشی نجات دهد. شکست در دهه‌ی آتی به معنای تثبیت مسیر گرمایش به سمت ۲ درجه سانتی‌گراد خواهد بود، وضعیتی که پیامدهای غیرقابل تحملی برای تمدن بشری دارد.

این پژوهش در ژورنال Earth System Science Data انتشار یافته است.

پرسش‌های متداول (FAQ)

۱. گزارش جدید بودجه جهانی کربن چیست؟
این گزارش، خلاصه‌ای سالانه از میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای در سراسر جهان است که توسط کنسرسیومی از دانشگاه‌ها و مؤسسات اقلیمی تهیه می‌شود و بودجه‌ی باقی‌مانده برای ماندن در اهداف پاریس را محاسبه می‌کند.

۲. چرا انتشار کربن در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است؟
رشد مصرف انرژی در کشورهای در حال توسعه، به‌ویژه در صنایع وابسته به زغال‌سنگ (چین و هند)، و بازگشت کامل تقاضای حمل‌ونقل پس از تنش‌های اخیر، عوامل اصلی بوده‌اند.

۳. آیا هدف توافق پاریس (۱٫۵ درجه) هنوز دست‌یافتنی است؟
تحلیل‌ها نشان می‌دهد که از نظر فیزیکی هنوز امکان‌پذیر است، اما فقط در صورتی که انتشار جهانی بین سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰ با نرخ سالانه‌ی حدود ۷ تا ۸ درصد کاهش یابد؛ هدفی که بسیار چالش‌برانگیز است.

۴. نقش چین در بحران اقلیم چیست؟
چین بزرگ‌ترین منتشرکننده‌ی گازهای گلخانه‌ای است (حدود ۳۰٪ کل جهان)؛ اما رشد انرژی‌های پاک در این کشور نیز سریع‌تر از هر کشور دیگری در جهان است. تلاش‌های آن‌ها در زمینه برق رسانی به حمل و نقل و تولید خورشیدی، رشد فسیلی را خنثی کرده است.

۵. وضعیت انرژی در هند چگونه است؟
هند در حال گذار است؛ هرچند رشد اقتصادی آن، باعث افزایش تقاضای سوخت‌های فسیلی شده است. هند متعهد به افزایش سهم انرژی‌های پاک به ۵۰ درصد تا ۲۰۳۰ است، اما اجرای این تعهد در سایه رشد عظیم تقاضا دشوار به نظر می‌رسد.

۶. آیا انرژی‌های پاک به‌تنهایی کافی‌اند؟
در کوتاه‌مدت خیر، زیرا حذف سریع سوخت‌های فسیلی در صنایع سنگین (سیمان، فولاد) و حمل‌ونقل هوایی/دریایی نیازمند فناوری‌های جدید یا سوخت‌های جایگزین (مانند هیدروژن یا سوخت‌های زیستی پیشرفته) است که هنوز به مقیاس نرسیده‌اند.

۷. بزرگ‌ترین خطر عبور از مرز ۱٫۵ درجه چیست؟
فروپاشی سیستم‌های طبیعی مانند یخسارها و جنگل‌های آمازون که اثرات غیرقابل برگشتی دارد و باعث می‌شود تغییرات اقلیمی از کنترل انسان خارج شود و روند خودتشدید یابد (بازخورد مثبت).

۸. چه فناوری‌هایی برای جذب کربن در دست توسعه‌اند؟
فناوری‌های جذب مستقیم از هوا (DAC) که CO₂ را مستقیماً از جو جذب می‌کنند و ذخیره‌سازی ژئولوژیکی (CCS) که CO₂ را در اعماق زمین دفن می‌کند، در حال گسترش هستند، هرچند که هنوز بسیار پرهزینه‌اند.

۹. آیا کشورهای نفت‌خیز می‌توانند در گذار انرژی نقش مثبت ایفا کنند؟
بله. با سرمایه‌گذاری در هیدروژن سبز (تولید شده با برق تجدیدپذیر) و فناوری‌های جذب کربن، این کشورها می‌توانند رهبران انرژی‌های پاک آینده باشند و از اقتصاد کربنی فاصله بگیرند.

۱۰. آیا هنوز امیدی برای نجات زمین وجود دارد؟
بله. هر کاهش در انتشار، حتی اندک، تفاوت بزرگی ایجاد می‌کند. گرمایش جهانی هنوز قابل کنترل است، البته با اقدام فوری و جهانی در سطح کاهش انتشار تا پایان این دهه.