فاجعه خاموش در تونکو ساپ؛ استخراج شن چگونه ریههای آبی جنوبشرقی آسیا را میبلعد؟
فاجعه خاموش در تونکو ساپ؛ استخراج شن چگونه ریههای آبی جنوبشرقی آسیا را میبلعد؟
مقدمه: تهدیدی که از دل شن برمیخیزد
در دل کامبوج، جایی که دریاچه عظیم تونکو ساپ (Tonlé Sap) چون ریههای آبی جنوبشرقی آسیا نفس میکشد، فاجعهای خاموش در جریان است. استخراج بیرویه شن از بستر رودخانه مکونگ، یکی از شریانهای حیاتی این منطقه، جریان طبیعی آب را مختل کرده و حیات میلیونها انسان و گونه آبزی را به خطر انداخته است. آنچه تا چندی پیش پدیدهای اقتصادی به شمار میرفت، اکنون به بحرانی زیستمحیطیِ تمامعیار بدل شده است؛ بحرانی که پژوهشگران آن را «تهدید وجودی» برای اکوسیستم تونکو ساپ مینامند.
شن پس از آب، دومین منبع طبیعی پرمصرف در جهان است. از ساختمانسازی تا تولید شیشه و بتن، این ماده خام نقشی کلیدی دارد؛ اما هزینههای زیستمحیطی آن اغلب نادیده گرفته میشود. همین نادیدهانگاری، امروز در کامبوج به نقطه جوش رسیده است. پژوهش تازهای در نشریه Nature Sustainability هشدار میدهد که ادامه روند کنونی استخراج شن، میتواند آینده بزرگترین دریاچه آب شیرین جنوبشرقی آسیا را در غبار نابودی فرو برد. این مقاله به بررسی ابعاد علمی، زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی این بحران بیسروصدا میپردازد.
بخش اول: قلب تپنده آبهای شیرین آسیا
دریاچه تونکو ساپ فقط یک پهنهٔ آبی نیست؛ «قلب تپندهٔ» اقلیم کل منطقه مکونگ است. این دریاچه با مساحتی متغیر بین ۲۵۰۰ تا ۱۶۰۰۰ کیلومتر مربع در فصول خشک و مرطوب، به دلیل ویژگی منحصربهفرد خود شهرت جهانی دارد: پدیدهٔ معکوسشدن جریان آب (Flow Reversal).
۱.۱. چرخه فصلی و حیات دریاچه
هر ساله، با شروع فصل بارانی موسمی (معمولاً از ماه مه تا نوامبر)، میزان ورودی آب به رودخانه مکونگ افزایش مییابد. این افزایش حجم به حدی است که فشار هیدرواستاتیک رودخانه بر شیب طبیعی غلبه کرده و باعث میشود آب مکونگ نه به سمت جنوب (دریای چین جنوبی)، بلکه به سمت شمال شرقی به داخل دریاچه تونکو ساپ سرازیر شود. این پدیده باعث میشود حجم آب دریاچه تا ۸۰ برابر افزایش یابد و عمق آن به بیش از ۱۰ متر برسد. این سیلاب فصلی، رسوبات و مواد مغذی حیاتی را به دریاچه منتقل میکند و بستری ایدهآل برای تکثیر آبزیان فراهم میآورد.
۱.۲. تنوع زیستی بینظیر
به گفته زیستشناس حفاظت محیطزیست، آلیس هیوز از دانشگاه کمبریج، این سیستم میزبان حدود ۱۴۰۰ گونه ماهی است که نزدیک به یکچهارم آنها منحصربهفرد بوده و آن را به «متنوعترین سیستم ماهیان مهاجر آب شیرین جهان» بدل کرده است. این تنوع زیستی شامل گونههای مهم اقتصادی مانند کاتفیش غولپیکر و ماهیهای ساکن دشتهای سیلابی است. میلیونها نفر از مردم روستایی کامبوج (بیش از ۳ میلیون نفر) بهطور مستقیم از طریق ماهیگیری و کشاورزی وابسته به این چرخه فصلی ارتزاق میکنند.
۱.۳. آسیبپذیری در برابر تغییر عمق
تغییر در عمق و مسیر طبیعی رودخانه مکونگ که ناشی از استخراج شن است، این توازن بینظیر را مستقیماً تهدید میکند. هرچه بستر رودخانه عمیقتر شود، سرعت و حجم آب ورودی به دریاچه کاهش مییابد و پدیده معکوس شدن جریان با تأخیر و شدت کمتری رخ میدهد، که مستقیماً بر زمان و میزان رسوبگذاری تأثیر میگذارد.
بخش دوم: مکونگ، شریان در معرض خفگی
رودخانه مکونگ، که طولانیترین رودخانه جنوبشرقی آسیا است، شریان حیاتی برای پنج کشور است و منبع اصلی تغذیه تونکو ساپ به شمار میرود. رشد سرسامآور اقتصادی در منطقه، بهویژه در پروژههای زیربنایی کامبوج، تقاضا برای شن و ماسه را به سطح خطرناکی رسانده است.
۲.۱. تقاضای ساختوساز و استخراج صنعتی
تقاضا برای ساختوساز، بتنریزی سدها (هرچند سدسازیها عمدتاً در بالادست توسط چین و لائوس صورت گرفته)، و زیرساختها در کامبوج، میلیاردها تُن شن و ماسه را طلب میکند. شرکتهای بزرگ با استفاده از ماشینآلات پیشرفته (باقلوبلدوزرها و پمپهای لایروبی) روز و شب در بستر رودخانه فعالاند. این فعالیتها نه تنها شنهای سطحی، بلکه مواد رسوبی و لایههای تثبیتشده کف رودخانه را نیز خارج میکنند.
۲.۲. مدلسازی هیدرولوژیک و کاهش ورودی آب
مدلسازیهای هیدرولوژیک تازه که با همکاری دانشمندان دانشگاهی انجام شده است، ارتباط مستقیم بین کاهش عمق بستر رودخانه و اختلال در اکوسیستم دریاچه را اثبات کردهاند. برایان آیلر، متخصص سیاست آب در مرکز تحقیقاتی «استیمسون»، توضیح میدهد:
«هنگامی که بستر رودخانه عمیقتر میشود، سطح مقطع جریان آب (cross-sectional area) افزایش مییابد، اما مهمتر از آن، ارتفاع هیدرولیکی جریان کاهش مییابد. این بدان معناست که برای رسیدن به همان سطح آب در دریاچه، به حجم بسیار بیشتری از آب نیاز است، یا اینکه آب در ورودیهای کوچکتر بهطور مؤثر به سمت تونکو ساپ هدایت نمیشود.»
۲.۳. پیشبینیهای نگرانکننده
بر اساس مدلهای شبیهسازی پیشرفته که بر اساس میزان فعلی استخراج (حدود ۴۰ میلیون متر مکعب در سال از کل حوضه مکونگ در کامبوج) تنظیم شدهاند، سناریوهای زیر محتمل هستند:
- افت پالس سیلابی: اگر روند فعلی ادامه یابد، تا سال ۲۰۳۸ حجم پالس سیلابی که دریاچه را تغذیه میکند، ۶۹ درصد افت خواهد کرد.
- کاهش سطح دریاچه در فصل بارانی: گستره دریاچه در فصل بارانی بهطور میانگین ۴۰ درصد کوچکتر از حالت طبیعی خواهد بود.
- کاهش جریان خروجی (فصل خشک): جریان خروجی آب به سمت جنوب در فصل خشک ۵۹ درصد کاهش مییابد.
پیامد این کاهش جریان، نفوذ آب شور دریا به زمینهای کشاورزی دلتای مکونگ و همچنین مناطق نزدیک به تونکو ساپ خواهد بود، که حاصلخیزی خاک را نابود میکند و امنیت غذایی منطقه را بهطور جدی به خطر میاندازد.
بخش سوم: استخراج شن، اقتصاد خاکستری آسیا
شن و ماسه، پس از آب، دومین منبع طبیعی پرمصرف جهان است. با توجه به اینکه آسیا بیشترین نرخ شهرنشینی و ساختوساز را دارد، این قاره مصرفکننده اصلی است.
۳.۱. حجم بازار و اقتصاد غیررسمی
تقاضای سالانه برای شن در آسیا تخمین زده میشود که به دهها میلیارد دلار برسد. در حالی که کامبوج و ویتنام تلاش کردهاند با ممنوعیتهای مقطعی، صادرات شن را کنترل کنند، تجارت داخلی (به ویژه برای پروژههای شهری بزرگ مانند ساخت پلها و بندرها) همچنان بیداد میکند. این بازار اغلب تحت سایه «اقتصاد خاکستری» قرار دارد؛ جایی که مرز بین مجوزهای رسمی و عملیات غیرقانونی مبهم است.
۳.۲. فساد و نظارت ناکافی
بسیاری از عملیات حفاری، یا بدون مجوز، یا با مجوزهایی که فقط برای استخراج در مناطق خشکی صادر شدهاند، در بستر رودخانه اجرا میشوند. شرکتهای محلی، با پرداخت رشوه به مقامات محلی یا با سوءاستفاده از نقاط کور نظارتی، عملیات خود را ادامه میدهند. این ساختار، منابع درآمدی قابل توجهی برای بخشهای فاسد دولتی ایجاد کرده است که تلاشی برای تغییر مسیر توسعه پایدار نمیکنند.
۳.۳. هزینه واقعی توسعه
زیستشناس زب هوگان از دانشگاه نوادا تأکید میکند:
«هزینههای زیستمحیطی استخراج شن شامل فرسایش ساحلی، از بین رفتن زیستگاههای آبزی، و تخریب زیرساختهای طبیعی رودخانه است. این هزینههای بلندمدت، اقتصادی و اجتماعی، اغلب بهمراتب بیش از منافع کوتاهمدت ناشی از فروش شن هستند.»
این معضل در مناطقی که اکوسیستمهای آنها به شدت به جریان ثابت آب وابسته هستند، مانند تونکو ساپ، به نقطهٔ بحرانی رسیده است.
بخش چهارم: پیامدهای زیستمحیطی و انسانی
تغییر در پالس آب دریاچه، زنجیرهای از اثرات دومینووار را در تمام سطوح اکوسیستم و جامعه محلی رقم میزند.
۴.۱. نابودی ذخایر ماهیگیری
ماهیگیری تنها منبع پروتئینی اصلی برای حدود ۸۰٪ از جمعیت اطراف تونکو ساپ است. کاهش حجم ورودی آب در فصل بارانی به معنی:
- کاهش سطح آبگیری: مناطق وسیعی از دشتهای سیلابی که محل تخمریزی و رشد ماهیان جوان هستند، به موقع زیر آب نمیروند.
- تراکم بیش از حد: کاهش حجم کلی آب در فصل خشک باعث میشود ماهیها در فضاهای کوچکتر و کمعمقتر متراکم شوند، که منجر به شکار آسانتر و مرگ و میر ناشی از کاهش اکسیژن میشود.
طبق آمارهای محلی، میزان صید سالانه در برخی مناطق با کاهش ۳۰ درصدی نسبت به دهه گذشته مواجه شده است.
۴.۲. تأثیر بر چرخه غذایی و تولید مثل
سیستم تونکو ساپ هر سال در فصل بارانی به اوج حیات خود میرسد؛ اما با کاهش جریانهای تغذیهکننده، چرخه رشد جلبکها و پلانکتونها نیز دستخوش وقفه میشود. این امر زنجیره غذایی را از پایه از هم میگسلد. زیستتراکم پلانکتونها که غذای اصلی لارو ماهیان است، بهطور مستقیم به میزان رسوبات و مواد آلی ورودی وابسته است. این اختلال، ذخیره پروتئینی میلیونها نفر را مستقیماً تهدید میکند.
۴.۳. تهدید کشاورزی و شور شدن زمینها
همانطور که در بخش دوم ذکر شد، کاهش ورودی آب به مکونگ و اختلال در جریان طبیعی باعث میشود آب شور از خلیج تایلند از طریق مسیرهای پاییندستی به داخل دلتا و مناطق کشاورزی نزدیک به دریاچه نفوذ کند (Salinization). کشاورزان کامبوج، بهویژه در استانهای نزدیک به مرز ویتنام، گزارش دادهاند که محصولات برنج آنها در حال نابودی است، چرا که تحمل گیاهان به شوری بسیار کمتر از ماهیها است. این امر مهاجرت اقلیمی اجباری را تسریع مینماید.
بخش پنجم: سیاست و چالشهای نظارت
حکومت کامبوج در سال ۲۰۱۷ ممنوعیت صادرات شن را وضع کرد، اما اجرای آن در سطح داخلی همچنان چالشبرانگیز باقی مانده است.
۵.۱. حفاریهای پنهان و نقاط کور
در حالی که شرکتهای بزرگ ممکن است تحت نظارت سختتری باشند، شرکتهای کوچکتر و پیمانکاران محلی، با استفاده از تجهیزات ارزانتر، اغلب در مناطق دورافتاده یا در ساعات شبانه عملیات خود را انجام میدهند. نبود سامانه نظارت ماهوارهای یکپارچه و مجوزهای محلی چندگانه، امکان دور زدن قانون را فراهم کرده است. بسیاری از کشتیها صرفاً برای دور زدن مأموران گشتزنی، چراغهای خود را خاموش میکنند.
۵.۲. راهکارهای پیشنهادی برای حکمرانی بهتر
پژوهشگران معتقدند برای مهار بحران، ترکیبی از نظارت فناورانه و همکاری بینالمللی ضروری است:
- دادههای مشترک: انتشار عمومی و اشتراکی دادههای هیدرولوژی و جریان آب بین کشورهای حوزه مکونگ (چین، میانمار، لائوس، تایلند، کامبوج و ویتنام) برای شفافیت در مورد منابع آبی.
- نظارت دیجیتال: پیادهسازی سامانه نظارت مبتنی بر سنجش از دور (Remote Sensing) برای تشخیص تغییرات عمق بستر رودخانه بهصورت مستمر. این سیستم میتواند با استفاده از سنسورهای راداری کار گذاشته شده در قایقها یا پهپادها، نقشه کف رودخانه را بهروز کند.
- اقتصاد چرخشی مصالح: توسعه جدی زیرساختهای بازیافت شن از پروژههای ساختمانی تخریبشده و ترویج استفاده از مصالح جایگزین مانند خاکستر پرواز (Fly Ash) از نیروگاههای زغالسنگ (در صورت وجود و مدیریت صحیح پسماند) یا شیشهٔ خردشده و سنگهای خردشده در پروژههای عمرانی.
بخش ششم: مدلسازی سال ۲۰۳۸ و هشدار جهانی
مدل پیشبینی جدید نشان میدهد که تأثیرات استخراج شن به زودی از آستانه تحمل اکوسیستم تونکو ساپ عبور خواهد کرد.
۶.۱. آمار حیاتی در صورت عدم اقدام
اگر برداشت شن با نرخ فعلی (بدون در نظر گرفتن تأثیرات احتمالی سدسازیهای آتی در بالادست) ادامه یابد، محاسبات نشان میدهد که:
[ \text{کاهش پالس ورودی تا سال ۲۰۳۸} \approx 69% ] [ \text{کاهش مساحت در فصل تر} \approx 40% ]
این امر نهتنها یک فاجعه اکولوژیکی منطقهای، بلکه ضربهای مستقیم به امنیت غذایی جنوبشرقی آسیاست.
۶.۲. تونکو ساپ در مقیاس جهانی
در مقیاس جهانی، کاهش اکوسیستمهای آب شیرین و تالابهای فصلی یکی از پنج خطر جدی معرفیشده در گزارش IPCC 2025 است. تونکو ساپ، به دلیل چرخه فصلی منحصر به فردش، یک مطالعه موردی جهانی برای نشان دادن چگونگی تخریب سریع اکوسیستمهای وابسته به فرآیندهای هیدرولوژیک طبیعی است. هر متر مکعب شن خارجشده از بستر رودخانه، بهطور نمادین، برابر است با چند ثانیه از حیات اکوسیستم منطقه.
بخش هفتم: بازنگری جهانی در مصرف شن
بحران تونکو ساپ تنها یک مشکل محلی نیست؛ بلکه نشانهای از مصرف بیرویه منابع است که در سراسر جهان رخ میدهد.
۷.۱. آمار مصرف جهانی
بهطور متوسط، جهان هر سال بیش از ۵۰ میلیارد تُن شن و ماسه مصرف میکند. سهم آسیا، با توجه به تمرکز ساختوساز در چین، هند، اندونزی و کامبوج، بیش از ۶۵٪ از این رقم است. این حجم، نیازمند استخراج از معادن طبیعی است که منابع تجدیدپذیر نیستند.
۷.۲. اثرات جانبی پنهان
مطالعات جدید در سنگاپور و هند نشان دادهاند که تخریب بستر رودخانهها منجر به تغییر مسیر جریانهای زیرزمینی و کاهش آبهای زیرسطحی (Groundwater Depletion) میشود؛ اثراتی که مستقیماً امنیت آب شهری و کشاورزی را در بلندمدت تهدید میکند. زمانی که بستر رودخانه عمیقتر میشود، سطح آب زیرزمینی مجاور نیز کاهش مییابد زیرا رودخانه دیگر به عنوان یک منبع تغذیهکننده اصلی عمل نمیکند.
۷.۳. پیشنهاد چارچوب نظارتی جهانی
نهادهای بینالمللی محیطزیست پیشنهاد میکنند که یک «چارچوب جهانی برای مدیریت شن» مشابه توافق پاریس برای کربن ایجاد شود. این چارچوب میتواند کشورها را موظف کند تا میزان استخراج و مصرف خود را گزارش دهند و برای کاهش وابستگی به شنهای رودخانهای، اهداف سختگیرانهای تعیین کنند.
بخش هشتم: پیام فرهنگی و اخلاقی بحران شن
بحران تونکو ساپ صرفاً یک موضوع فنی یا اقتصادی نیست؛ این دریاچه ریشه در هویت فرهنگی و بقای جوامع سنتی کامبوج دارد.
۸.۱. «مادر آب» در آستانه زوال
مردم محلی، بهویژه ماهیگیران اقلیت چام و خمر، این دریاچه را «مادر آب» مینامند. کاهش حجم آب، نهتنها معیشت، بلکه حس تعلق و هویت فرهنگی آنها را تهدید میکند. فرهنگ ماهیگیری سنتی که هزاران سال قدمت دارد، با ناپدید شدن گونههای مهاجر، در حال تبدیل شدن به یک خاطره است.
۸.۲. تأثیرات اجتماعی و فقر
مطالعههای مردمنگارانه در روستاهای اطراف دریاچه (مانند پره تلونگ) نشان میدهند که با کاهش صید روزانه، خانوادهها در آستانه فقر مطلق قرار گرفتهاند. زمانی که ماهیگیری دیگر سودآور نیست، مردان مجبور به مهاجرت فصلی به شهرهای بزرگتر مانند پنومپن یا حتی تایلند میشوند، و برخی کودکان نیز از مدرسه خارج میشوند تا در فعالیتهای ساختمانی شهری به عنوان نیروی کار ارزان شرکت کنند؛ چرخهای تلخ که خود محصول ناشی از همان اقتصاد استخراج شن است.
بخش نهم: نتیجهگیری – آیا امیدی باقی مانده است؟
بحران تونکو ساپ زنگ بیدارباشی برای جهان است؛ نشانهای از اینکه چطور چرخهٔ مصرف بیحد منابع طبیعی میتواند زیستبومهای چندمیلیونساله را در کمتر از یکدهه دگرگون سازد. راهحل، نه در توقف توسعه، بلکه در هوشمندسازی مصرف مواد خام طبیعی است.
۹.۱. نیاز به اقدام چندوجهی
نجات این اکوسیستم نیازمند تعهدات فوری در سه سطح است:
- سطح محلی (کامبوج): اجرای قویتر قوانین منع استخراج شن رودخانهای، توسعه ممنوعیتها به تمام حوضه آبریز، و سرمایهگذاری در نظارت دیجیتال.
- سطح منطقهای (مکونگ): همکاری بینالمللی برای مدیریت مشترک جریان رودخانه مکونگ، با در نظر گرفتن اثرات پاییندست (تونکو ساپ) در هرگونه تصمیمگیری در مورد سدها و استخراج.
- سطح جهانی: فشار بر مصرفکنندگان اصلی شن (کشورهای توسعهیافته) برای پذیرش استانداردهای سختگیرانهتر برای مصالح ساختمانی وارداتی و بومی.
اگر اقدام فوری صورت گیرد، با کاهش میزان برداشت به زیر سطح بحرانی، هنوز فرصت اندکی برای برگرداندن تپش قلب آبی جنوبشرقی آسیا وجود دارد.
پرسشهای متداول (FAQ)
۱. تونکو ساپ کجاست و چرا اهمیت دارد؟
دریاچه تونکو ساپ در مرکز کامبوج واقع شده و بزرگترین دریاچه آب شیرین جنوبشرقی آسیاست. این دریاچه نقش کلیدی در تنظیم اقلیم منطقه، تأمین معیشت میلیونها نفر (از طریق ماهیگیری) و تنوع زیستی بینظیر دارد.
۲. پدیده معکوس جریان آب چیست؟
در فصل بارانی، رود مکونگ بهجای سرازیر شدن به سمت دریا، بهدلیل حجم زیاد آب، جهت جریان خود را تغییر داده و آب را به دریاچه بازمیگرداند؛ همین امر حجم آب را دهها برابر کرده و اکوسیستم را احیا میکند.
۳. استخراج شن چه ارتباطی با کاهش سطح آب دارد؟
برداشت شن بستر رودخانه مکونگ را عمیقتر میکند و باعث کاهش فشار هیدرواستاتیک و جریان طبیعی آب به دریاچه میشود. این امر چرخه معکوس شدن جریان را تضعیف کرده و اکوسیستم را مختل میگرداند.
۴. چه کشورهایی در تجارت شن منطقه نقش دارند؟
کامبوج و ویتنام بازیگران اصلی در استخراج و مصرف شن در این حوضه هستند؛ هرچند صادرات از هر دو کشور ممنوع شده است، اما تقاضای داخلی بهشدت رشد یافته است.
۵. چه نتایجی تا سال ۲۰۳۸ پیشبینی میشود؟
مدلها کاهش ۶۹٪ در حجم سیلاب تغذیهکننده دریاچه و کوچکشدن ۴۰٪ وسعت آن در فصل بارانی را در صورت عدم کنترل پیشبینی میکنند.
۶. پیامدهای اجتماعی بحران شن چیست؟
کاهش ذخایر ماهی، از دست رفتن شغلهای سنتی (معیشت اصلی)، مهاجرت اقلیمی روستاییان و افزایش فقر از مهمترین پیامدهاست.
۷. آیا دولت کامبوج اقدامی کرده است؟
صادرات شن ممنوع شده است، اما نظارت بر استخراج داخلی همچنان ناکافی است و اجرای قوانین بهدرستی انجام نمیشود.
۸. چه جایگزینی برای شن رودخانهای وجود دارد؟
استفاده از مصالح جایگزین مانند خاکستر پرواز (Fly Ash)، خردهشیشه بازیافتی، و شنهای استخراجشده از معادن خشک که تأثیر کمتری بر هیدرولوژی رودخانه دارند، میتواند جایگزین شود.
۹. نقش جامعه جهانی در حل بحران چیست؟
جامعه جهانی میتواند با ایجاد یک چارچوب نظارتی بینالمللی برای گزارشدهی و کاهش مصرف شن، و همچنین حمایت فنی از پروژههای نظارت ماهوارهای در کامبوج، به حل بحران کمک کند.
۱۰. آیا امیدی برای احیای تونکو ساپ وجود دارد؟
بله؛ در صورت اجرای اصلاحات فوری، کنترل کامل استخراج شن و اجرای برنامههای مدیریت آب منطقهای، چرخه طبیعی میتواند در بازه زمانی یک تا دو دهه به تعادل بازگردد.
در نهایت، تونکو ساپ نمادی از مرز باریک میان توسعه فیزیکی سریع و پایداری زیستمحیطی است؛ یادآور اینکه انسان باید پیش از ساختن فردا، به شنهای امروز احترام بگذارد و حیات اکوسیستمهای وابسته را در اولویت قرار دهد.
https://farcoland.com/xUn4K9
کپی آدرس
