شوک اقلیمی جهان: سازمان ملل هشدار داد عبور از مرز ۱٫۵ درجه دیگر اجتنابناپذیر است
عبور قریبالوقوع از مرز ۱٫۵ درجه؛ زمین در بحران اقلیمی بیسابقه
فاجعه اقلیمی در آستانه وقوع؛ سازمان ملل هشدار میدهد عبور زمین از مرز ۱٫۵ درجه «تقریباً قطعی» است
در دنیایی که هر روز بیشتر از دیروز تحت فشار گرمایش جهانی قرار میگیرد، گزارش تازهی برنامهی محیطزیست سازمان ملل متحد (UNEP) در چهارم نوامبر ۲۰۲۵ موجی از نگرانی را در میان دانشمندان، سیاستمداران و مردم برانگیخت. این گزارش با عنوان «شکاف انتشار ۲۰۲۵» نهتنها تأیید میکند که زمین طی دهه آینده از آستانهی بحرانی ۱٫۵ درجه سانتیگراد عبور خواهد کرد، بلکه تصریح میکند که حتی اگر جهان با سرعتی بیسابقه انتشار گازهای گلخانهای را کاهش دهد، احتمال عبور از این مرز «تقریباً قطعی» است.
مرز ۱٫۵ درجه؛ خط قرمز سیاره
آستانهی ۱٫۵ درجه، صرفاً یک عدد علمی نیست. این مرز نماد مرز تحمل زیستکرهی زمین است—نقطهای که فراتر از آن، زنجیرهای از تغییرات بازگشتناپذیر آغاز میشود. زمانی که توافق تاریخی پاریس در سال ۲۰۱۵ به امضا رسید، این باور وجود داشت که میتوان دمای زمین را «زیر ۲ درجه» و در حالت ایدهآل زیر ۱٫۵ درجه نگه داشت. اما امروز، ده سال بعد، سازمان ملل هشدار میدهد که حتی در خوشبینانهترین سناریوها نیز این هدف تا سال ۲۰۳۵ از دست خواهد رفت.
این مرز به دلیل حساسیت سیستمی زیستکره انتخاب شد. تغییرات آب و هوایی در این آستانه، به طور تصاعدی ریسک فعال شدن “نقاط عطف” (Tipping Points) را افزایش میدهد؛ نقاطی که پس از عبور، فرآیندهای گرمایش دیگر تحت کنترل انسان نخواهند بود.
دادههای شوکهکننده در گزارش «شکاف انتشار ۲۰۲۵»
طبق یافتههای این گزارش، برای آنکه زمین زیر آستانهی ۱٫۵ درجه بماند، باید تا سال ۲۰۳۵ انتشار گازهای گلخانهای ۵۵ درصد نسبت به ۲۰۱۹ کاهش یابد. در حالی که با سیاستها و تعهدات فعلی، جهان تنها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش را تا آن سال تجربه خواهد کرد. این بدان معناست که فاصلهی واقعی میان وعدهها و اقدامات کنونی، شکافی به عمق آیندهی زمین است.
UNEP در بخش نتیجهگیری مینویسد:
«با توجه به بزرگی کاهش مورد نیاز، محدودیت زمان و واقعیت سیاسی دشوار، احتمال عبور از مرز ۱٫۵ درجه بسیار زیاد است.»
در مقایسه با نسخهی سال گذشتهی همین گزارش که احتمال عبور را حدود ۸۰ درصد تخمین زده بود، اکنون رقم به حدود ۹۰ درصد افزایش یافته است—نشانهای از سرعت بالای بدتر شدن وضعیت.
تحلیل شکاف:
اگر $E_{تعهد}$ میزان انتشار گازهای گلخانهای بر اساس تعهدات فعلی کشورها باشد و $E_{هدف}$ میزان انتشار لازم برای حفظ ۱٫۵ درجه باشد، شکاف انتشار ($G$) به صورت زیر تعریف میشود: [ G = E_{هدف} – E_{تعهد} ] گزارش نشان میدهد که $E_{تعهد}$ تنها حدود ۴۵ تا ۵۰ درصد کاهش نسبت به سطح ۲۰۱۹ خواهد داشت، در حالی که $E_{هدف}$ نیازمند ۵۵ درصد کاهش است. این شکاف، نیازمند یک جهش سیاسی و تکنولوژیک بیسابقه است.
تفاوت هر دهم درجه؛ تجربهی دردناک بشریت
از نگاه علمی، بسیاری ممکن است تصور کنند که عبور از ۱٫۵ درجه به ۲ درجه تفاوت چندانی ندارد. اما واقعیت خلاف آن است. هر دهم درجه بالاتر از آستانه، پیامدهایی شمارا برای اکوسیستمها و جوامع انسانی چندبرابر میکند.
کرستن زیکفلد، استاد علوم اقلیم در دانشگاه سایمون فریزر کانادا میگوید:
«هر دهم درجهی اضافی میتواند تعداد انسانهایی را که در معرض موجهای گرما، خشکسالی یا بالا آمدن سطح دریا قرار میگیرند دو برابر کند.»
براساس مدلسازیهای جدید و مقایسه با شرایط پایه (Baseline):
- از ۱٫۵ درجه به ۲٫۰ درجه:
- تعداد افرادی که در معرض موجهای گرمای مرگبار قرار میگیرند بیش از دو برابر خواهد شد.
- تابستانهای بدون یخ در قطب شمال به جای هر صد سال، هر ده سال یکبار تکرار میشود.
- صخرههای مرجانی جهان حدود ۲۹ درصد بیشتر آسیب خواهند دید (بیش از ۹۹ درصد تخریب کامل).
- و لایههای یخِ دائمی (پرمافراست) تا ۳۸ درصد بیش از حال حاضر ذوب خواهند شد، که خود آزاد کنندهی مقادیر عظیمی از متان و CO₂ است.
این دادهها به روشنی نشان میدهد که عبور از ۱٫۵ درجه، شروع دومینوی فاجعهبار خواهد بود نه پایان آن. این افزایش دما، نقطه شروع یک رژیم آب و هوایی کاملاً جدید برای زمین است.
چشمانداز با تعهدات فعلی؛ آخرین نسخهی خوشبینی
بر اساس مدلسازیهای UNEP، در صورت باقیماندن وضعیت فعلی و پایبندی نسبی کشورها به تعهدات فعلی (NDCs) گرمایش زمین تا پایان قرن به ۲٫۳ تا ۲٫۵ درجه میرسد. چنانچه هیچ اقدام تازهای انجام نشود، این رقم میتواند از مرز ۲٫۸ درجه هم عبور کند.
این اعداد هرچند اندکی بهتر از پیشبینی سال ۲۰۲۴ (حدود ۳٫۱ درجه) هستند، اما بهبود، نه ناشی از کاهش واقعی انتشار، بلکه بیشتر بهدلیل اصلاح روشهای برآورد و طبقهبندی دادهها بوده است. در واقع، پیشرفت عمدهای رخ نداده—و UNEP هشدار میدهد که با خروج احتمالی برخی قدرتها مانند ایالات متحده از توافق پاریس، همین دستاوردهای جزئی نیز ممکن است از بین برود.
چرا ۱٫۵ درجه تا این حد حیاتی است؟
همانطور که متخصصان تأکید میکنند، عبور از ۱٫۵ درجه معادل باز شدن دروازهای است که پشت آن دیگر راه بازگشتی وجود ندارد. این امر بهویژه در مورد ذوب شدن صفحات یخی گرینلند و جنوبگان صدق میکند، جایی که ذوب شدن در این سطح میتواند منجر به بالا آمدن سطح دریا تا چندین متر در طول چند قرن آینده شود.
پیامدهای فوریتر عبارتند از:
- افزایش فرکانس بلایای طبیعی: گردبادها، سیلها و طوفانهای دریایی با قدرت و دفعات بالاتر رخ میدهند.
- نابودی زیستبومهای حساس: آمازون ممکن است به یک ساوانا تبدیل شود، صخرههای مرجانی از بین بروند و جنگلهای شمالی دچار آتشسوزیهای مهارنشدنی گردند.
- مهاجرتهای اقلیمی و تهدید امنیت غذایی: مناطقی که قابلیت کشاورزی خود را از دست میدهند، منجر به جابهجایی جمعیتی عظیم میشوند.
- شوکهای اقتصادی جهانی: فروپاشی زنجیرههای تأمین کشاورزی و آسیب به زیرساختهای ساحلی هزینههای تریلیون دلاری به اقتصاد جهانی تحمیل خواهد کرد.
کشورهای جزیرهای، مناطقی مانند بنگلادش و شرق آفریقا و همچنین خاورمیانه خشکشونده، در صف نخست قربانیان خواهند بود. به بیان دیگر، اگر جهان نتواند مسیر خود را تغییر دهد، نابرابری اقلیمی بهسرعت به نابرابری انسانی بدل خواهد شد.
دگرگونیهای سیاسی و واکنش کشورها
انتشار این گزارش درست چند روز پیش از برگزاری اجلاس بزرگ اقلیمی سازمان ملل، COP30 در برزیل، صورت گرفت و فشارها را بر کشورهای صنعتی دوچندان کرد.
لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا، رئیسجمهور برزیل، در گفتوگو با رویترز گفت:
«میخواهیم COP30 یک نشست واقعی باشد، نه نمایشی. تصمیمها باید اجرا شوند، در غیر این صورت، هیچ تغییری رخ نخواهد داد.»
برزیل طرحی تاریخی را نیز آماده کرده است؛ ایجاد «شورای جهانی محیطزیست»، نهادی با اختیار بازدید از کشورها، ارزیابی اجرای تعهدات اقلیمی و گزارش عمومی عملکرد آنها. اگر این پیشنهاد پذیرفته شود، برای نخستین بار سازوکاری قانونی برای راستیآزمایی تعهدات ملی اقلیمی بهوجود خواهد آمد، که میتواند ضعف اصلی توافق پاریس—یعنی عدم وجود مکانیسم اجرای اجباری—را پوشش دهد.
مفهوم «شکاف انتشار» چیست؟
اصطلاح «شکاف انتشار» (Emissions Gap) بیانگر تفاوت میان آن چیزی است که کشورها برای تحقق اهداف اقلیمی باید انجام دهند و آنچه واقعاً در حال انجام آن هستند. این شاخص اکنون به بحرانیترین حد خود رسیده است.
در سال ۲۰۱۰، شکاف میان اهداف و واقعیت حدود ۵ گیگاتن CO₂ بود. در ۲۰۲۵، این شکاف به ۲۳ گیگاتن رسیده—بیش از چهار برابر در طی ۱۵ سال. UNEP اعلام کرده که برای جبران آن، لازم است کاهش انتشار تا پایان دهه سه برابر سریعتر از وضعیت کنونی شود. این یعنی کاهش سالانه انتشار باید از ۱٫۲ درصد کنونی به حدود ۶ تا ۷ درصد برسد.
بررسی روند انتشار جهانی (به گیگاتن CO₂ معادل):
سالسطح انتشار واقعی (تقریبی)سطح انتشار مورد نیاز برای ۱٫۵ درجهشکاف۲۰۱۰۵۳۴۸۵۲۰۱۹۵۵۳۹۱۶۲۰۲۵ (تخمین)۵۶۳۳۲۳
کشورهای کلیدی در خط تیر انتقاد
در بین اقتصادهای بزرگ، چین و هند همچنان وابستگی سنگینی به زغالسنگ دارند؛ ایالات متحده علیرغم رشد انرژی تجدیدپذیر، هنوز نسبت به کسری بودجه و چالشهای سیاسی داخلی محدود است؛ و اتحادیهی اروپا نیز درگیر بازسازی سیاستهای انرژی خود پس از بحران اوکراین است.
همین عوامل موجب شده تا کاهش واقعی انتشار جهانی در ۲۰۲۴ تنها ۱٫۲ درصد باشد—رقمی که باید دستکم پنج برابر بیشتر میبود تا مسیر ۱٫۵ درجه حفظ شود.
حتی اگر تمام کشورهای G20 به تعهداتشان به طور کامل عمل کنند، جهان همچنان حدود ۱٫۹ درجه گرم خواهد شد. این نشان میدهد که تعهدات فعلی برای حتی رسیدن به هدف کمتر سختگیرانهی ۲ درجه نیز کافی نیستند.
فرصتهای باقیمانده؛ راهکارهایی که هنوز ممکناند
با وجود همهی بدبینیها، کارشناسان معتقدند هنوز میتوان مسیر را اندکی اصلاح کرد. بر پایهی پیشنهادات UNEP، پنج گام فوری میتواند سرنوشت دههی آتی را تعیین کند:
۱. حذف کامل یارانههای سوخت فسیلی تا ۲۰۲۸: حذف این یارانهها که سالانه بالغ بر تریلیونها دلار به اقتصادهای جهانی فشار میآورند، میتواند انگیزه اقتصادی برای گذار را فراهم کند.
۲. سرمایهگذاری حداقل ۴ تریلیون دلار در انرژی خورشیدی و بادی طی پنج سال آینده: این سرمایهگذاری باید معادل دو برابر سرمایهگذاری فعلی باشد تا بتواند جایگزین نیازهای انرژی مبتنی بر سوخت فسیلی شود. ۳. توسعهی فناوری جذب کربن (CCS) در صنایع سنگین: برای صنایعی که کربنزدایی آنها دشوار است (مانند سیمان و فولاد)، CCS باید به سرعت مقیاس یابد. ۴. کاهش ۳۰ درصدی مصرف گوشت قرمز تا ۲۰۳۰: تغییرات در سیستم غذایی، بهویژه در کشورهای ثروتمند، میتواند تا ۱۰ درصد از انتشار گازهای گلخانهای جهانی را کاهش دهد. ۵. تشدید قوانین انتشار متان در بخش کشاورزی و انرژی: متان یک گاز گلخانهای بسیار قوی است که عمر کوتاهتری در اتمسفر دارد؛ کنترل سریع آن بیشترین تأثیر کوتاهمدت را دارد.
در کنار این اقدامات، پویایی اقتصادی جدیدی نیز در حال شکلگیری است؛ بازار کربن، ارزهای سبز و شاخصهای ESG به مؤلفههای اصلی تصمیمگیری شرکتهای بزرگ تبدیل میشوند.
پیامدهای انسانی؛ چهرهی نامرئی بحران
در پسِ نمودارها و آمارها، زندگی میلیونها انسان قرار دارد. بحران اقلیمی دیگر یک پدیدهی انتزاعی نیست؛ آن یک بحران انسانی و اجتماعی است.
در قارهی آفریقا، روستاییان کنیا و نیجریه با خشکسالیهای پیاپی روبهرویند که به درگیریهای منابع منجر میشود. در جنوب شرق آسیا، بالا آمدن سطح دریا ساکنان مالدیو و اندونزی را به مهاجرانی دائم بدل کرده. سازمان بینالمللی مهاجرت برآورد کرده که تا ۲۰۵۰، حدود ۲۵۰ میلیون نفر آوارهی اقلیمی خواهند شد. این آوارگان، فشار اجتماعی و اقتصادی بیسابقهای بر مناطق پذیرنده وارد خواهند کرد.
افزایش دما همچنین بر سلامت عمومی تأثیرگذار است؛ گرمایش زمین شیوع بیماریهایی چون مالاریا و تب دنگی را گسترش میدهد، زیرا بردارهای بیماریزا میتوانند به عرضهای جغرافیایی بالاتر مهاجرت کنند. در اروپا، موجهای گرمای طولانی تابستان ۲۰۲۵ باعث مرگ بیش از ۶۵ هزار نفر شد—بالاترین نرخ از ۲۰۱۹.
صدای دانشمندان؛ علم بیتعارف سخن میگوید
جامعهی علمی جهان در واکنش به گزارش تازهی سازمان ملل، خواستار تغییر فوری اولویتهای اقتصادی و سیاسی شد. اجماع علمی اکنون بسیار قویتر از هر زمان دیگری است.
جیمز هانسن، از پیشگامان علم اقلیم و مدیر سابق ناسا میگوید:
«دیگر زمان هشدار گذشته است؛ اکنون تنها زمان اقدام است. ما زودتر از پیشبینیها به نقطهی بیبازگشت نزدیک میشویم. هرگونه سرمایهگذاری جدید در زیرساختهای سوخت فسیلی در دههی آینده، حکم خودکشی جمعی را دارد.»
این هشدارها تنها توصیف علمی نیستند؛ بلکه فراخوان اخلاقیاند برای همهی دولتها، کسبوکارها و شهروندان تا مسئولیت خود را در قبال نسلهای آینده بپذیرند.
اقتصاد سبز؛ آخرین امید تمدن صنعتی
در حالیکه بسیاری کشورها نگران فشار اقتصادی گذار سبز هستند، بررسیها نشان میدهد که هزینهی عدم اقدام بهمراتب بیشتر است. بانک جهانی تخمین میزند که اگر گرمایش جهانی از ۲ درجه فراتر رود، تولید ناخالص جهانی تا ۲۱۰۰ حدود ۱۸ درصد کاهش مییابد. در مقابل، سرمایهگذاری در انرژیهای پاک میتواند تا ۲۰۵۰ سالانه ۲۶ میلیون شغل ایجاد کند و ارزش بازارهای نوظهور را چندین برابر کند.
در این میان، برزیل، هند و اتحادیهی اروپا در تلاشاند تا در COP30 مدل اقتصادی تازهای موسوم به «توافق سبز جهانی جنوب» را تصویب کنند؛ مدلی که بر سرمایهگذاری مشترک در جنگلداری و انرژی پاک در کشورهای در حال توسعه تمرکز دارد و تلاش میکند تا شکاف مالی بین شمال و جنوب جهانی را کاهش دهد.
رسانهها و افکار عمومی؛ احساس فوریت در سطح مردم
در شبکههای اجتماعی، هشتگ #ClimateDeadline به ترند جهانی بدل شد. کاربران از سراسر دنیا خواستار اقدام فوری شدند. سازمانهای مدنی نیز کمپینهایی را برای فشار بر دولتها راهاندازی کردند—از جمله جمعآوری یک میلیون امضا در حمایت از تشکیل «شورای جهانی محیطزیست» پیشنهادی برزیل.
بهنظر میرسد برخلاف دههی گذشته، اکنون آگاهی عمومی به سطحی رسیده که نادیده گرفتن آن برای رهبران سیاسی دشوار باشد. گزارشهای متوالی مبنی بر افزایش قیمت بیمه منازل در مناطق ساحلی و افزایش یارانههای انرژی برای مقابله با گرما، بحران را ملموستر کرده است.
آینده نزدیک؛ COP30 و تصمیمهای سرنوشتساز
اجلاس COP30 در برزیل قرار است نقطهعطفی در تاریخ تغییرات اقلیمی باشد. این نشست نهتنها دربارهی اهداف عددی بلکه دربارهی اعتماد جهانی تصمیمگیری میکند. جهان در دو راهی ایستاده است: یا مسیر حفظ ۱٫۵ درجه را—هرچند با تأخیر—با اتحاد و سرمایهگذاری عظیم ادامه میدهد؛ یا با پذیرش شکست، وارد دورهای میشود که پیامدهای آن تا قرنها ادامه خواهد داشت.
در چنین شرایطی، سخنان دبیرکل سازمان ملل، آنتونیو گوترش، در پایان گزارش اهمیت ویژهای دارد:
«ما هنوز میتوانیم آینده را تغییر دهیم، اما تنها با اقدام فوری، صادقانه و جهانی. تاریخ از ما نخواهد پرسید چرا هشدار داده نشد؛ از ما خواهد پرسید چرا اقدام نکردید.»
نتیجهگیری Farcoland Digital 2025
آنچه امروز در آمارهای اقلیمی میخوانیم، تنها پیشبینی نیست—داستان زندهی تمدن انسانی است. بشر در آستانهی بزرگترین امتحان تاریخ خود ایستاده: آیا میتواند بر حرص، بیتفاوتی و سیاستزدگی غلبه کند و خانهی خود را نجات دهد؟
عبور از مرز ۱٫۵ درجه شاید «تقریباً قطعی» باشد، اما آینده هنوز قطعی نشده است. امید اگر به اقدام پیوند بخورد، شاید هنوز بتوان زمین را از گرمای بیبازگشت نجات داد. دههی ۲۰۲۰، دههی تعیینکننده است که در آن مسیر نهایی بشریت مشخص خواهد شد.
پرسشهای متداول دربارهی گزارش شکاف انتشار ۲۰۲۵ و بحران اقلیمی
۱. گزارش شکاف انتشار ۲۰۲۵ چیست؟
گزارشی سالانه از برنامهی محیطزیست سازمان ملل (UNEP) است که فاصلهی میان تعهدات کشورها برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای و واقعیت موجود را بررسی میکند و نشان میدهد که جهان چقدر از اهداف توافق پاریس فاصله دارد.
۲. هدف اصلی توافق پاریس چه بود؟
محدود کردن گرمایش جهانی به زیر ۲ درجه سانتیگراد و تلاش برای نگه داشتن آن در ۱٫۵ درجه نسبت به دورهی پیشاصنعتی (۱۸۵۰-۱۹۰۰).
۳. چرا عبور از مرز ۱٫۵ درجه خطرناک است؟
زیرا موجب افزایش شدید موجهای گرمایی، طوفانهای مخرب، ذوب یخهای قطبی و افزایش سطح دریا میشود و زندگی میلیاردها نفر را تهدید میکند. فراتر از این مرز، خطر فعال شدن نقاط عطف اقلیمی بسیار بالا میرود.
۴. در صورت ادامهی روند فعلی دما تا پایان قرن چقدر افزایش مییابد؟
پیشبینی میشود دمای زمین به ۲٫۳ تا ۲٫۵ درجه، و در صورت عدم اقدام، حتی به ۲٫۸ درجه سانتیگراد برسد.
۵. پیشنهاد برزیل برای شورای جهانی محیطزیست چیست؟
ایجاد نهادی بینالمللی زیر نظر سازمان ملل برای نظارت و راستیآزمایی عملکرد کشورها نسبت به تعهدات اقلیمیشان، با امکانات بازرسی مستقیم.
۶. آیا هنوز فرصت برای نجات زمین وجود دارد؟
بله، اما پنجرهی زمانی بسیار کوچک است. نجات هدف ۱٫۵ درجه نیازمند اجرای فوری و سهبرابری کاهش انتشار نسبت به روند کنونی و سرمایهگذاری عظیم در انرژیهای پاک است.
۷. کدام کشورها بیشترین سهم در انتشار فعلی دارند؟
چین، ایالات متحده، اتحادیهی اروپا و هند مجموعاً بیش از ۶۰ درصد انتشار جهانی دیاکسید کربن را تشکیل میدهند.
۸. چگونه مردم عادی میتوانند کمک کنند؟
با کاهش مصرف انرژی، انتخاب رژیم غذایی پایدار (کاهش مصرف گوشت)، استفاده از حملونقل عمومی، و حمایت از سیاستگذاران و شرکتهای متعهد به اقدامات سبز.
منبع تحلیلی: گزارش رسمی UNEP – Emissions Gap Report 2025، دانشگاه سایمون فریزر، رویترز، World Bank Data 2025، و تحلیل اختصاصی Farcoland Digital 2025.
https://farcoland.com/uRGYcJ
کپی آدرس
