قمار بزرگ بشر با خورشید؛ دانشمندان راه نجات زمین را در «سایهانداختن بر نور خورشید» میبینند!
«قمار بزرگ بشر با خورشید؛ آیا مسدودسازی نور خورشید آخرین امید انسان برای نجات زمین است؟»
مقدمه: نجات زمین در سایه؟
در جهانی که میانگین دمای آن هر سال رکوردی تازه ثبت میکند، «امید بشر برای نجات زمین» دیگر به کنوانسیونهای زیستمحیطی محدود نیست. اکنون، چشمان دانشمندان اقلیم به آسمان دوخته شده است — جایی که شاید آخرین شانس بشریت برای توقف فاجعهی اقلیمی، پنهان شده باشد.
بر پایهی نتایج تازهی نظرسنجی اختصاصی نشریهی New Scientist، دو سوم از دانشمندان برجستهی اقلیم باور دارند که انسان تا پیش از پایان قرن حاضر، ناگزیر به دستکاری عمدی جو زمین برای کاهش شدت تابش خورشید خواهد شد.
ایدهای که خود پژوهشگران آن را «قمار اقلیمی بشر» مینامند؛ اقدامی که میتواند در کوتاهمدت زمین را خنک کند، اما در بلندمدت، پیامدهای غیرقابلپیشبینی و حتی فاجعهبار بههمراه داشته باشد.
🔥 آغاز داستان: ناتوانی بشر در مهار گرمایش جهانی
از دههی ۱۹۹۰ تاکنون، بیش از ۳۰ کنفرانس بزرگ اقلیمی برگزار شده و صدها میلیارد دلار صرف کاهش انتشار گازهای گلخانهای شده است. با این حال، منحنی دمای جهانی همچنان صعودی است.
میانگین دمای زمین در سال ۲۰۲۴ به حدی رسید که کارشناسان آن را «گرمترین سال تاریخ اندازهگیریها» نامیدند. ناتوانی جمعی در اجرای توافقنامهی پاریس و کندی در گذار انرژی، بسیاری از دانشمندان را به سمت اندیشهای جسورانه سوق داده است: اگر نمیتوانیم منبع گرما (انتشار گازها) را کم کنیم، شاید باید تابش خورشید را محدود کنیم.
🌡️ مهندسی خورشیدی چیست؟
«مهندسی خورشیدی» یا Solar Radiation Management (SRM) شاخهای از علم مهندسی اقلیم (Geoengineering) است؛ رشتهای که هدفش دستکاری آگاهانهی عناصر جوی برای تغییر مستقیم شرایط آبوهوایی زمین است.
در SRM، دانشمندان تلاش میکنند با افزایش بازتاب نور خورشید یا کاهش میزان ورود آن به جو، دمای میانگین سیاره را کاهش دهند. این مفهوم بر پایهی یکی از پدیدههای طبیعی شکل گرفته است: تأثیر فورانهای آتشفشانی بزرگ بر دمای زمین.
برای مثال، فوران آتشفشان «پیناتوبو» در فیلیپین در سال ۱۹۹۱، مقادیر عظیمی از ذرات گوگرد را به استراتوسفر فرستاد که باعث کاهش موقت دمای جهانی شد. اکنون انسان میخواهد همان اثر را بهصورت مصنوعی و کنترلشده بازتولید کند.
⚗️ روشهای اصلی مهندسی خورشیدی
دانشمندان دستکم سه مسیر فنی متفاوت برای اجرای پروژههای SRM پیشنهاد کردهاند:
۱. تزریق آئروسل استراتوسفری
در این روش، هواپیماهای ارتفاعبالا یا بالنهای مهندسیشده ذرات بازتابدهنده مانند سولفات یا کربنات کلسیم را به لایهی استراتوسفر منتشر میکنند. این ذرات نور خورشید را مانند آینههای میکروسکوپی به فضا بازمیتابانند.
- بیش از ۶۰٪ شرکتکنندگان نظرسنجی نیوساینتیست این روش را محتملترین گزینه اجرای واقعی دانستهاند.
- بزرگترین چالش آن، حفظ پایداری ذرات در جو در شرایط بادهای فوقانی و جلوگیری از آسیب به لایهی ازون است.
۲. روشنسازی ابرهای دریایی
در این طرح، قطرات بسیار ریز آب دریا به ابرهای کمارتفاع اقیانوسی پاشیده میشوند تا تراکم آنها افزایش یابد و درصد بازتاب نور خورشید بالا برود.
- این روش کمتر تهاجمی است، اما تنها در مناطق ساحلی کارایی دارد.
- حدود ۱۶٪ از دانشمندان اقلیم احتمال انجام آزمایشهای میدانی این روش را قابل قبول دانستهاند.
۳. کاهش ضخامت ابرهای سیروس
در ارتفاعات بالاتر، ابرهای نازک سیروس بخشی از گرمای زمین را حبس میکنند. در این طرح، دانشمندان میخواهند ضخامت آنها را کم کنند تا گرمای بیشتری از زمین خارج شود.
- این گزینه هنوز در مرحلهی مدلسازی رایانهای است، اما در صورت موفقیت درک آن میتواند به تنظیم طبیعیتر تعادل زمین کمک کند.
📊 نتایج نظرسنجی نیوساینتیست؛ تصویر حساس از ذهن دانشمندان
در این بررسی علمی، بیش از ۸۰۰ پژوهشگر برجستهی اقلیم که برخی از آنان از اعضای اصلی گزارشهای IPCC (کمیتهی بینالمللی تغییر اقلیم) بودند، شرکت کردند.
نتیجهها نشان میدهد که:
- ۶۸٪ معتقدند شکست جهانی در کاهش انتشار گازهای گلخانهای، بشر را به سمت مهندسی خورشیدی سوق میدهد.
- ۵۲٪ باور دارند نخستین گام در این زمینه احتمالاً توسط یک بازیگر غیردولتی یا فرد ثروتمند سرکش انجام میشود؛ نه دولتها.
- ۸۱٪ بر ضرورت ایجاد معاهدهای جهانی برای نظارت بر هرگونه پروژهی مهندسی خورشیدی تأکید کردهاند.
این آمارها نشان میدهد که حتی جامعهی علمی، گرچه خطرات را درک میکند، اما در حال آماده شدن برای مواجهه با دوران دخالت مستقیم بشر در آسمان است.
🎙️ دیدگاههای علمی: از هشدار تا پذیرش
جیمز رنویک از دانشگاه ویکتوریا نیوزیلند در گفتوگو با نیوساینتیست میگوید:
«ایدهی مهندسی خورشیدی بهشدت نگرانکننده است. اما وقتی جهان در کاهش انتشار گازها ناتوان باشد، این ایده کمکم مانند تنها گزینهی باقیمانده جلوه میکند.»
در مقابل، شان فیتزجرالد از دانشگاه کمبریج باور دارد که این راه، «آخرین انتخاب بشر میان گزینههای ناخوشایند» است:
«ما نه عاشق مسدودسازی نور خورشید هستیم، نه خواهان دستکاری اقلیم. ولی وقتی همهی انتخابها شکست میخورند، شاید مجبور شویم به سراغ ناخوشایندترین گزینه برویم.»
🌍 مهندسی اقلیم؛ بحثی میان امید و ترس
دستکاری تابش خورشید بالقوه میتواند دمای زمین را در حد تعادل نگه دارد، اما تقریباً همهی دانشمندان نسبت به خطرات عظیم و غیرقابلپیشبینی آن هشدار دادهاند.
💥 خطر نخست: شوک توقف
اگر پروژههای SRM به هر دلیلی متوقف شوند — مثلاً به دلیل جنگ، بحران اقتصادی یا فروپاشی سیاسی — دمای زمین در مدت بسیار کوتاهی افزایش مییابد. این پدیده که Thermal Shock یا شوک توقف نام دارد، میتواند در کمتر از چند سال زمین را وارد وضعیت فوقگرم کند.
🌧️ خطر دوم: برهم خوردن الگوهای بارش
با تغییر میزان تابش خورشید، جریانهای هوایی و چرخههای تبخیر دستخوش نوسان شده و بارش در مناطق کلیدی کشاورزی ممکن است مختل شود. بر پایهی مدلهای پنجسالهی ناسا، حتی کاهش یکدرصدی در تابش خورشید احتمالاً باعث خشکسالی شدید در آمریکای جنوبی و آفریقا میشود.
⚗️ خطر سوم: آسیب به لایهی ازون
برخی آئروسلها به واکنشهای شیمیایی منجر میشوند که میتواند تراکم ازون را کاهش دهد، بازتاب تابش ماوراءبنفش را مختل کند و در نتیجه، سلامت انسان و جانوران را تهدید نماید.
💰 خطر چهارم: توهم امنیت اقلیمی
اگر دمای زمین با SRM کاهش یابد، ممکن است دولتها انگیزهی خود را برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای از دست بدهند. این یعنی درمانِ موقت، اما بیماریِ مزمن در پسِ پرده باقی خواهد ماند.
🧬 خطر پنجم: پیامدهای ناشناخته
همانطور که یکی از شرکتکنندگان در نظرسنجی نوشت:
«تاریخ نشان داده است، هرگاه انسان برای ترمیم سامانههای طبیعی مداخله کرده، نتایج غیرمنتظره و اغلب اشتباه بودهاند.»
🤝 ضرورت توافق بینالمللی
با پراکندگی احتمالی پروژههای خصوصی و ملی در زمینهی مهندسی خورشیدی، ایجاد یک چارچوب بینالمللی بیش از هر زمان حیاتی است.
اندی پارکر از مؤسسهی Degrees Initiative در لندن میگوید:
«مهندسی خورشیدی یک فناوری جهانی است. هیچ کشوری نمیتواند از پیامدهایش فرار کند. یا همه با هم تصمیم میگیریم، یا همه با هم تاوان میدهیم.»
به همین دلیل، نهادهایی نظیر سازمان ملل، برنامهی محیط زیست UNEP و اتحادیهی اروپا در حال بررسی امکان تدوین کنوانسیون جهانی برای نظارت بر پروژههای مهندسی اقلیم هستند.
💵 سرمایهگذاری، جنبشها و رقابت علمی
طی پنج سال گذشته، بیش از ۳۵۰ میلیون دلار سرمایهی دولتی و خصوصی به پروژههای پژوهشی مهندسی خورشیدی اختصاص یافته است. شرکتهایی در ایالات متحده، چین و سوئد بهطور آزمایشی بالنهای آئروسل در ارتفاعات محدودهی استراتوسفر پرتاب کردهاند تا رفتار ذرات را بررسی کنند.
در کنار بخش صنعتی، جنبشهای مدنی نیز شکل گرفتهاند:
- گروهی از فعالان محیطزیست، طرح SRM را «دستکاری خطرناک زمین» خوانده و خواهان توقف آن شدهاند.
- در مقابل، گروهی دیگر از دانشمندان خواستار تحقیقات کنترلشده در مقیاس کوچک شدهاند، تا خطرات واقعی مشخص شود.
تقریباً ۴۹٪ دانشمندان اقلیم از آزمایشهای محدود در فضای باز حمایت میکنند، درحالیکه ۴۵٪ دیگر آن را تابوی علمی میدانند. این شکاف بیانگر آغاز شکستی در اجماع تاریخی جامعهی اقلیمشناسی است.
🧭 آیا بشر آمادهی چنین قماری است؟
مهندسی اقلیم همانند حرکت بر لبهی تیغ است؛ میان نجات و نابودی.
برای فهم بهتر، باید به درک فلسفیِ واژهی «قمار» توجه کرد. قمار یعنی انتخاب میان دو گزینهی نامعلوم، با آگاهی از اینکه ممکن است همه چیز را از دست بدهیم.
بشر امروز میداند که اگر اقدامی نکند، زمین ممکن است به فاز غیرقابل سکونت وارد شود. اما اگر دستکاری اقلیم نتیجهای ناخواسته بدهد، خسارتی بسیار فراتر از گرمایش جهانی در انتظارمان خواهد بود.
🔬 نگاه تاریخی: از رویا تا واقعیت
ایدهی کنترل تابش خورشید برای نخستین بار در دههی ۱۹۶۰ مطرح شد، زمانی که برخی فیزیکدانان تصور کردند پخش ذرات صیقلی در جو میتواند دمای قطب شمال را تعدیل کند.
اما این بحث تا سالهای اخیر بیشتر در سطح نظری باقی مانده بود، تا اینکه از حدود سال ۲۰۱۵ با تشدید گرمایش جهانی، موج جدیدی از بودجهها به سمت پژوهشهای SRM روانه شد.
در سال ۲۰۲۳، پروژهای آزمایشی در سوئد موسوم به SPICE II تلاش کرد بالن حاوی ذرات کربنات کلسیم را در ارتفاع ۲۰ کیلومتری آزاد کند. اگرچه پرتاب لغو شد، اما واکنش شدید رسانهها و گروههای زیستمحیطی، آغازگر بحثهای جدیدی در سیاستگذاری جهانی شد:
آیا مهندسی خورشیدی میتواند تحت قاعدهی اخلاقی و علمی پیش برود یا اجتنابناپذیر است که سر از بحران جدیدی درآورد؟
💬 دیدگاه مخالفان
مخالفان مهندسی خورشیدی آن را انحراف از مسیر واقعی مبارزه با تغییر اقلیم میدانند. از دید آنان، تمرکز بر دستکاری آسمان باعث میشود توجه از ریشهی اصلی بحران — یعنی وابستگی صنعتی به سوختهای فسیلی — منحرف شود.
آنها همچنین نگرانند که ثروتمندان یا دولتهای خاص بتوانند از این فناوری به عنوان سلاح سیاسی یا زیستمحیطی استفاده کنند؛ مثلاً دمای مناطق خاص را تغییر دهند و به مزیت اقتصادی برسند.
برخی حتی از احتمال مسئولیتهای حقوقی و اخلاقی جدید سخن گفتهاند: اگر کشوری با اجرای SRM باعث خشکسالی در کشور دیگر شود، چه کسی پاسخگو خواهد بود؟ آیا دادگاههای بینالمللی آمادهی چنین پروندههایی هستند؟
🌤️ فناوریها و چشمانداز آینده
پژوهشگران در حال بررسی فناوریهای دقیقتر برای کاهش خطرات روشهای فعلی هستند؛ از جمله استفاده از ذرات مواد معدنی زیستتخریبپذیر، مدلسازی هوش مصنوعی برای تعیین الگوهای امن تزریق آئروسل، و طراحی سامانههای نظارت جهانی برای ردیابی اثرات جوی در لحظه.
به گفتهی گروه تحقیقاتی دانشگاه استنفورد، تا سال ۲۰۳۵ احتمالاً نخستین پروژهی آزمایشی بینالمللی کنترلشدهی SRM انجام خواهد شد— تماماً با نظارت داوطلبانهی سازمان ملل و مشارکت چندین کشور.
چنین پروژهای میتواند نقطهی آغاز عصر جدیدی در علم اقلیم باشد؛ عصری که در آن انسان نهتنها محیط را مطالعه میکند، بلکه آن را فعالانه تنظیم خواهد کرد.
🌎 پیامدهای اخلاقی و فلسفی
پروفسور «جنیفر مککینن»، متخصص فلسفهی اخلاق در آکسفورد، هشدار میدهد:
«مسدودسازی نور خورشید صرفاً یک مداخله فنی نیست؛ نوعی تولد دوبارهی فلسفهی کنترل طبیعت توسط انسان است. ما باید قبل از هر اقدام، بپرسیم چه حقی برای تغییر بنیادی در سامانهی حیاتی زمین داریم؟»
این پرسش نهفقط علمی، بلکه اخلاقی و وجودی است: آیا حق داریم برای حفظ تمدن، تعادل طبیعی میلیونها گونه را قربانی کنیم؟
⚖️ جمعبندی تحلیلی: میان توان و مسئولیت
مهندسی خورشیدی، تجلی قدرت بیسابقهی علم انسان است — قدرتی که میتواند دمای سیاره را تغییر دهد. اما بدون مسئولیت جمعی، همین قدرت میتواند به فاجعهای جهانی تبدیل شود.
در نهایت، این مسیر باید نه بر پایهی هیجان یا یأس، بلکه بر اساس خرد و شفافیت جهانی پیموده شود.
شاید آخرین امید زمین، در سایهای باشد که بشر بر خورشید میافکند؛ سایهای از عقلانیت، نه از ترس.
❓ سؤالات متداول | FAQ
۱. مهندسی خورشیدی (SRM) دقیقاً چیست؟
تکنولوژیای برای کاهش دمای زمین با محدودسازی بخشی از تابش خورشید از طریق تزریق ذرات بازتابدهنده یا روشنتر کردن ابرهای دریایی.
۲. آیا این فناوری هماکنون اجرا شده است؟
بهصورت رسمی نه؛ اما چند پروژهی آزمایشی در سطح محدود طی سالهای اخیر انجام شده است.
۳. خطر اصلی مهندسی خورشیدی چیست؟
مهمترین خطر، شوک توقف (افزایش ناگهانی دما در صورت توقف پروژه)، اختلال بارش و آسیب به لایهی ازون است.
۴. چرا برخی دانشمندان از آن حمایت میکنند؟
زیرا معتقدند جهان در کاهش انتشار گازها ناکام بوده و مهندسی خورشیدی میتواند زمان بخرد تا سایر اقدامات مؤثرتر شوند.
۵. آیا این فناوری میتواند جایگزین کاهش انتشار گازهای گلخانهای شود؟
خیر. SRM فقط یک اقدام موقتی است و بدون کاهش انتشارها، تنها معادلهی گرمایش را به تعویق میاندازد.
۶. چه نهادهایی در پژوهشهای مهندسی خورشیدی فعالاند؟
دانشگاههای کمبریج، پرینستون، استنفورد، و مؤسسات خصوصی مانند Degrees Initiative در لندن.
۷. آیا توافق بینالمللی برای کنترل این فناوری وجود دارد؟
در حال حاضر نه، اما مذاکرات برای تدوین کنوانسیون جهانی نظارت بر پروژههای SRM آغاز شده است.
۸. آیا بشر واقعاً تا پایان قرن حاضر دست به این اقدام خواهد زد؟
براساس نظرسنجی نیوساینتیست، دو سوم کارشناسان اقلیم معتقدند که بله؛ اگر روند کنونی کاهش انتشار ادامه یابد، این قمار بزرگ اجتنابناپذیر خواهد بود.
https://farcoland.com/G182Cw
کپی آدرس
