سه سیاره شبیه زمین با دو خورشید در آسمان؛ کشفی که نگاه دانشمندان را تغییر داد
🌌 کشف سه سیاره زمینسان با دو غروب خورشید؛ نقطه عطفی در شناخت حیات کیهانی
در جهانی که حدود ۲میلیارد کهکشان هر لحظه در سکوت خلأ میچرخند و نور را به تاریکی هدیه میدهند، خبری از قلب تلسکوپ فضایی TESS منتشر شد که ذهن دانشمندان را از مدار محاسبات بیرون برد؛ کشف سه سیاره زمینسان با دو خورشید در منظومه TOI‑2267.
کشفی که نهتنها فرضیههای چند دههای اخترفیزیک را به چالش کشید، بلکه تصویری شاعرانه از کیهان را دوباره زنده کرد: غروبی که دو بار در آسمان تکرار میشود.
درست در لحظهای که یکی از ستارگان در افق فرو میرود و نور سرخفامش از میان لایههای جو سیاره عبور میکند، ستاره دوم هنوز بالا مانده است و آسمان را به دو نیمه متفاوت از زمان تقسیم کرده است. این همان منظرهایست که لوک اسکایواکر در صحنه معروف جنگ ستارگان با نگاه به دو سلمان آتشین تجربه کرد؛ اکنون اما، این تصویر از تخیل به حقیقت آمده است.
🔭 نخستین منظومه دوتایی با سیارات چرخان پیرامون هر دو خورشید
منظومه TOI‑2267 حدود ۱۹۰ سالنوری از زمین فاصله دارد. در مقیاس نجومی، این فاصله اندک است؛ چیزی معادل شعاع یک چشمانداز قابل مطالعه برای ابزارهای آشکارساز ما. دو ستاره در این سامانه با فاصله بسیار نزدیک و چرخش دوتایی قرار دارند؛ یعنی هر کدام مدار گرانشی مشترکی را همچون دو رقصنده در مرکز میدان گرانش دنبال میکنند.
به گفتهی فرانسیسکو پوئزولوس، سرپرست تیم پژوهش از “مؤسسه اخترفیزیک اندلس (IAA‑CSIC)”، این منظومه رکوردهای متعددی را در کتاب اخترشناسی جهان شکسته است.
او میگوید:
«TOI‑2267 فشردهترین و سردترین جفت ستارهای است که تاکنون سیارات زمینسان در حال گذر به دور آن مشاهده شدهاند. برای نخستین مرتبه، شاهد سامانهای هستیم که سیاراتش همزمان از کنار هر دو ستاره عبور میکنند.»
این یافته، نقطه عطفی در فهم ما از پایداری سیارات در سامانههای دوتایی است؛ جایی که تا پیش از این، اخترشناسان معتقد بودند چنین محیطهایی برای تشکیل سیارات بسیار بیثباتاند.
🌠 سیاراتی با دو غروب خورشید؛ وقتی فیزیک با شعر در میآمیزد
سه سیاره کشفشدهاند با اندازههایی تقریباً هماندازه زمین؛ سنگی و احتمالاً با اتمسفری نازک.
جالبتر آن که هرکدام، دو غروب خورشید را در شبانهروز خود تجربه میکنند. یکی از ستارهها پیش از دیگری پشت افق پنهان میشود و دومی اندکی بعد در غبار آسمان فرو میرود. نتیجهٔ این پدیده، رنگآمیزی دوبارۀ آسمان با نورهایی متفاوت است؛ زردِ آتشین و سرخِ گداخته، در لحظهای که سایهها برهم میافتند و بادها مویه میکنند.
از دیدگاه فیزیک، این رخداد، نشانهای از پویایی مدارهاست؛ ولی از دیدگاه انسان، نمایانگر شاعرانگیِ کیهان است. اگر روزی در یکی از این سیارات ایستاده باشیم، غروب همیشه تکرار میشود، و نور هرگز بهتمامی نمیمیرد.
🧩 چالشی برای الگوهای پیشین شکلگیری سیارات
پیش از این باور عمومی در حال بررسیهای علمی چنین بود: منظومههای دوتایی — یعنی سامانههایی با دو ستاره نزدیک — به دلیل آشفتگی گرانشی شدید، قادر به حفظ دیسکهای پیشسیارهای نیستند؛ امواج گرانشی حاصل از دو جرم عظیم هر ساختاری را نابود و مدارهای کوچکتر را ناپایدار میکنند. اما TOI‑2267 همه این قواعد را شکست.
مدار سیارات در این منظومه نشان میدهد که پدیدهٔ تداخل گرانشی میتواند در شکلگیری سیارات نقش سازندهای داشته باشد، نه مخرب. وقتی دو ستاره در فاصله بسیار کم قرار دارند، دیسک گاز و غبار میان آنها تحت فشار دقیق و متوازن قرار میگیرد؛ نقطههای تراکم میتواند منجر به شکلگیری هستههای سنگی شود.
به بیان سادهتر، همان چیزی که پیشتر مانع تصور میشد، حالا به ابزار خلق تبدیل شده است.
پوئزولوس و همکارانش در مقاله منتشرشده در ژورنال Astronomy & Astrophysics تأکید کردند که این کشف، نهتنها مدلهای سیارهزایی را توسعه داده، بلکه امکان شناسایی سامانههای زیستپذیر در محدودهٔ ستارگان دوقلو را فراهم کرده است.
🛰️ فناوریهایی که راز TOI‑2267 را آشکار کردند
تحقیق یادشده با بهرهگیری از چندین سامانهٔ رصدی و نرمافزار تحلیلی پیشرفته انجام شد.
در گام نخست، ماهواره TESS (Transiting Exoplanet Survey Satellite) گذرهای نوری بسیار ظریف و منظم را در دادههای جمعآوریشده مشاهده کرد؛ تغییراتی در شدت نور هر دو ستاره که نشان از عبور اجرامی در مدارهایشان داشت.
این دادهها توسط نرمافزار اختصاصی پژوهشگران با نام جذاب «شرلوک» (Sherlock) پردازش شد. الگوریتم «شرلوک» میتواند در سیگنالهای نور ستارگان، الگوهای حداقلی اما منظم را از نویزهای تصادفی تفکیک کند و بر اساس پارامترهای آماری، وجود سیارهها را تأیید نماید.
پس از این مرحله، رصدخانههای زمینی SPECULOOS و TRAPPIST برای اعتبارسنجی مشاهدات وارد عمل شدند. هر دو رصدخانه بهویژه برای جستجوی سیارات کوچک در اطراف ستارههای سرد طراحی شدهاند و هدفشان مطالعهٔ نور کمدامنه در محدودهٔ طیف فروسرخ است.
تلفیق دادههای TESS، شرلوک و رصدخانههای زمینی در نهایت تصویری واضح از سه سیاره شکل داد؛ مدارهایی پایدار، ابعاد مشابه زمین، و چرخهٔ نوری متمایز.
🌍 منظومهای متفاوت؛ امکانات زیستپذیری در چشماندازی دوخورشیدی
هرچند هنوز هیچ مدرکی از وجود اتمسفر یا آب مایع در سیارات TOI‑2267 وجود ندارد، اما مدلهای اولیه نشان میدهند که فاصله حرارتی آنها نسبت به دو ستارهشان ممکن است در محدودهای باشد که به ایجاد پوستهٔ سنگی و فشار مناسب کمک کند.
این سیارات در ناحیهای قرار دارند که در اصطلاح اخترفیزیکی به آن “منطقهٔ قابل سکونت نسبی” میگویند؛ جایی میان گرمای سوزان و سرمای منجمد، که احتمال پایداری مولکولهای حیاتی در آن بیشتر است.
اگر در آینده، تلسکوپ جیمز وب (JWST) به مشاهده مستقیم این منظومه بپردازد، شاید بتوان از طریق طیفسنجی عبوری، ترکیبات شیمیایی جو آنها را تشخیص داد. هر ردّی از متان، دیاکسیدکربن یا بخار آب، میتواند نشانهای از وجود فرآیندهای زیستی باشد؛ هرچند در این مرحله، پژوهشگران تنها با فرضیات آماری کار میکنند.
در همین راستا، پوئزولوس یادآوری میکند که:
«TOI‑2267 نه فقط یک منظومه دوتایی، بلکه یک آزمایشگاه طبیعی برای آزمودن حدود پایداری گرانش و شکلگیری حیات در دو تابش همزمان است.»
🔬 از مدل تا واقعیت؛ تغییر پارادایم در اخترفیزیک مدرن
در دهههای گذشته، فرضیههای شکلگیری سیارات عمدتاً بر مبنای سامانههای تکستارهای تدوین شده بود؛ مانند منظومهٔ شمسی خودمان. اما با رصدهای اخیر، روشن شد که بیش از ۵۰٪ ستارگان کهکشان راهشیری عضو سامانههای دوتایی یا چندتایی هستند. بنابراین اگر مدلهای گذشته را همچنان مبنا قرار دهیم، درواقع نیمی از جهان قابل مشاهده را نادیده گرفتهایم.
کشف TOI‑2267، این پارادایم را شکسته است. حالا اخترشناسان میتوانند شکلگیری سیارات سنگی در محیطهای دوتایی را به کمک شبیهسازیهای دقیق بررسی کنند.
بهویژه اینکه در چنین سامانههایی، نیروهای کشندی دو ستاره، سطح سیارات را مرتباً دچار تغییرات حرارتی میکند؛ چرخههای گرمایش و سرمایش میتواند در بلندمدت موجب پدید آمدن ساختارهای زمینشناسی پویا شود – ویژگیای که برای پایداری زیستمحیط ضروری است.
🚀 گام بعدی؛ نگاه تلسکوپ جیمز وب و رصدخانههای نسل آینده
در برنامهٔ پژوهشی بعدی، تلسکوپ جیمز وب (JWST) و رصدخانههای زمینی نسل جدید مانند ELT و GMT مأموریت خواهند داشت دادههای نوری و طیفی دقیقتر از منظومه TOI‑2267 جمعآوری کنند.
هدف، بررسی جزئیات جذب طیفی، تغییرات دما، و بررسی وجود جو در اطراف هر سه سیاره است.
علاوه بر این، تحلیل حرکتهای مداری میتواند اطلاعاتی از چگالی داخلی و ترکیب سنگی آنها فراهم کند. اگر چگالی میانگین مشابه زمین باشد، احتمال وجود هسته فلزی – شبیه هسته زمین – وجود دارد؛ این نکته حاوی اهمیت زیادی برای بررسی مبدأ میدان مغناطیسی سیارات فراخورشیدی است، فاکتوری حیاتی در حفظ جو در برابر بادهای ستارهای.
🪐 دو خورشید، سه زمین، و پرسشهای جدید انسان
کشف TOI‑2267 بیش از هر چیز، پرسشهای فلسفی تازهای را برانگیخته است.
آیا دو خورشید به معنای دو معنای متفاوت از زمان خواهد بود؟ اگر موجودی هوشمند در این سیارات زندگی کند، روز برای او چگونه تعریف میشود؟
در جهانی که غروب دوبار اتفاق میافتد، مفاهیم “آغاز” و “پایان” معنای دیگری خواهند یافت.
در تاریخ علم، هر کشف تازه همیشه دو بُعد دارد: یکی علمی، دیگری انسانی.
TOI‑2267، یادآور این است که کیهان، از حجم محاسباتی فراتر میرود؛ گاه باید نیمنگاهی شاعرانه داشت تا عمق زیبایی فیزیک را فهمید.
⚙️ منظومه TOI‑2267؛ رکورددار در چهار شاخص اخترفیزیکی
۱. نزدیکی بیسابقهی دو ستاره در قیاس با سامانههای دوتایی دارای سیاره.
۲. پایداری حرارتی مدارها با وجود آشفتگی کشندی.
۳. عبور همزمان سیارات از مقابل هر دو ستاره ـ مسئلهای که در مدلهای پیشین غیرممکن فرض میشد.
۴. درخشندگی نوری سرد و فشرده که موجب سهولت رصد در باند فروسرخ شده است.
این چهار ویژگی سبب شد TOI‑2267 به گنجینهای علمی برای اخترفیزیکدانان تبدیل شود؛ نمادی از اینکه سازگاری در کیهان، گاه در ناممکنترین شرایط رقم میخورد.
🌌 جهان در آستانهی درک تازهای از خود
با هر سیارهای که کشف میشود، مرز میان شناخت و راز باریکتر میگردد.
سیارات TOI‑2267 نه فقط مقصد احتمالی پژوهشگران آیندهاند، بلکه آزمونی برای محدودیت نظریههای ما.
درک اینکه سیارات میتوانند در محیطهای دوخورشیدی شکل گیرند، نشان میدهد جهان بیش از آنکه تصور میکردیم خلاق است؛ گویی خودِ فضا نیز هنرمندی شگرف دارد.
در دهه آینده، پروژههای PLATO, ARIEL, و Nancy Grace Roman Space Telescope این مسیر را ادامه خواهند داد تا ما را از شمارش صرف سیارات به فهم ماهیت ساختارهای آنها برسانند.
🔮 نتیجهگیری؛ زمانی که علم، خیال را به واقعیت بدل کرد
در تاریکی بیپایان کیهان، TOI‑2267 همچون فانوسی دوشعله میدرخشد.
سه سیاره کوچکی که در مدارهای هماهنگ با دو ستاره میچرخند، یادآور ایناند که طبیعت، بهگونهای پیچیدهتر از محاسبههای ما عمل میکند.
کشف سیارات زمینسان در این منظومه، نه فقط گسترش مرزهای علمی، بلکه گشودن پنجرهای تازه به امکان زندگی در جهانهای دیگر است.
شاید روزی انسان، در یکی از این سیارات بایستد و دو خورشید را در افق ببیند – و بداند که علم، همان شعر درونی آفرینش است.
❓ سوالات متداول (FAQ Schema – 2025 Cosmic Discovery Update)
۱. منظومه TOI‑2267 در کجا واقع شده است؟
در فاصله حدود ۱۹۰ سالنوری از زمین در ناحیه جنوبی صورت فلکی اوریون (شکارچی)، شامل دو ستاره نزدیک و سه سیاره زمینسان است.
۲. چرا این منظومه اهمیت ویژه دارد؟
به دلیل پایداری مدارها در سیستم دوتایی بسیار فشرده، که مدلهای پیشین شکلگیری سیارات را به چالش میکشد.
۳. ویژگی اصلی سیارات کشفشده چیست؟
هر سه سیاره اندازهای مشابه زمین دارند و به دور هر دو ستاره میچرخند، در نتیجه دو غروب خورشید را بهطور همزمان تجربه میکنند.
۴. چگونه این سیارات کشف شدند؟
توسط ماهواره TESS و نرمافزار تحلیل داده «شرلوک»، سپس تأیید توسط رصدخانههای زمینی SPECULOOS و TRAPPIST.
۵. آیا امکان وجود حیات در این سیارات وجود دارد؟
در حال حاضر شواهدی از حیات وجود ندارد، اما موقعیت حرارتی آنها در محدودهی زیستپذیر نسبی قرار دارد.
۶. چرا پیش از این تصور میشد منظومههای دوتایی نمیتوانند میزبان سیاره باشند؟
زیرا نیروهای گرانشی دو ستاره باعث آشفتگی در دیسکهای تشکیل سیاره میشوند، اما این منظومه خلاف آن را اثبات کرده است.
۷. نقش تلسکوپ جیمز وب در ادامه تحقیقات چیست؟
تلسکوپ JWST میتواند با طیفسنجی عبوری، ترکیب شیمیایی جو سیارات و مولکولهای احتمالی مرتبط با حیات را بررسی کند.
۸. این کشف برای آینده اخترشناسی چه معنایی دارد؟
آغاز فصل تازهای برای مطالعهی سیارات در سامانههای دو یا چندستارهای و بازتعریف نظریههای شکلگیری عالمهای زیستپذیر.
https://farcoland.com/37yWsw
کپی آدرس
