راز منعکس‌نشده فضا؛ ناسا خیره‌کننده‌ترین تصاویر دنباله‌دار اطلس را ثبت کرده، اما اجازه انتشارشان را ندارد

راز تصاویر دنباله‌دار اطلس در ناسا

ناسا و راز تصاویر پنهان از دنباله‌دار اطلس؛ ماجرای کامل یک جرم میان‌ستاره‌ای جنجالی

در سکوتی میان‌ستاره‌ای و در حالی‌که میلیون‌ها چشم مشتاق بر صفحه‌های تلسکوپ‌های زمینی قفل بودند، جرم اسرارآمیزی با نام 3I/ATLAS از کنار مریخ گذشت. اتفاقی که به‌تنهایی می‌توانست یکی از مهم‌ترین رویدادهای رصدی قرن باشد… اما ماجرا پیچیده‌تر شد؛ زیرا ناسا، صاحب بهترین تصاویر ممکن از این جرم، به‌دلیل تعطیلی دولت آمریکا اجازه انتشارشان را ندارد.

مقدمه: شبحی از دل فضا که دنیا را به چالش کشید

ماه گذشته، آسمان‌دوستان جهان خبر عبور یکی از نادرترین و شاید بحث‌برانگیزترین اجرام کیهانی را شنیدند؛ دنباله‌دار یا شاید «جرم میان‌ستاره‌ای» مرموزی که از دل فضای بین‌ستاره‌ای وارد منظومه شمسی شد. نامش اطلس بود، اما در فهرست علمی با کد رسمی 3I/ATLAS شناخته می‌شود؛ «سومین جرم میان‌ستاره‌ای تأییدشده در تاریخ». این جسم از فاصله‌ای تنها ۲۹ هزار کیلومتر از مریخ عبور کرد و فضاپیمای مدارگرد شناسایی مریخ ناسا (MRO) با دوربین فوق‌دقیق خود، یعنی HiRISE، از آن تصویربرداری کرد. تصاویری که دانشمندان آن را «شفاف‌ترین نگاه بشر به دنباله‌داری از فراسوی منظومه» می‌دانند.

اما درست در لحظه‌ای که جامعه نجوم منتظر انتشار داده‌ها و تصاویر بود، تعطیلی ناگهانی دولت فدرال آمریکا باعث شد تمام فرآیندهای اداری ناسا متوقف گردد. نتیجه؟ یکی از ارزشمندترین مجموعه داده‌های تصویری تاریخ، در سرورهای رسمی قفل شد و جهان از دیدن آن محروم ماند. این تأخیر نه تنها یک مسئله فنی، بلکه یک بحران علمی-سیاسی است که ابعاد گسترده‌ای دارد.

فصل ۱: بحران اداری در میانه‌ی کهکشان

کشور آمریکا زمانی را تجربه می‌کرد که تنش‌های بودجه‌ای میان کنگره و کاخ سفید، سازمان‌های فدرال را فلج کرده بود. ناسا هم به‌عنوان نهادی دولتی تحت اثر مستقیم قرار گرفت. در آن زمان، طبق دستورالعمل‌های اضطراری، تمام فرآیندهای پردازش داده‌های غیرحیاتی متوقف شدند؛ حتی اگر ارزش علمی آن‌ها بی‌سابقه بود. بدین‌ترتیب، تصاویر HiRISE از اطلس، که با رزولوشن تقریباً سه برابر عکس‌های تلسکوپ فضایی هابل ثبت شده بود، به‌صورت موقت بایگانی و قفل شدند.

تصاویر HiRISE که با دقت فوق‌العاده‌ای از مریخ گرفته شده‌اند، معمولاً نیازمند ساعت‌ها پردازش و اعتبارسنجی توسط تیم‌های مهندسی ناسا هستند تا نویزهای جوی و نوری حذف شوند و تصاویر نهایی آماده انتشار شوند. این فرآیند، که شامل چندین مرحله تأیید داخلی است، زیرمجموعه عملیات‌های غیرضروری در زمان تعطیلی دولت طبقه‌بندی شد.

نماینده جمهوری‌خواه ایالت فلوریدا، آنا پولینا لونا، از نخستین سیاستمدارانی بود که به‌طور علنی دربارهٔ این ماجرا واکنش نشان داد. او طی نامه‌ای رسمی به شان دافی —سرپرست موقت ناسا— خواستار انتشار فوری این داده‌ها شد. در بخشی از این نامه آمده بود: «تصاویر MRO از 3I/ATLAS از بهترین فرصت‌های ما برای درک ساختار اجرام میان‌ستاره‌ای است. این تصاویر نقشهٔ تازه‌ای برای درک ماهیت اجرام میان‌ستاره‌ای فراهم می‌کند و ما نمی‌توانیم اجازه دهیم بوروکراسی مانع کشف حقیقت شود.»

دافی در پاسخ، ضمن تأیید اهمیت داده‌ها، تنها به وعده‌ای مبهم بسنده کرد: «با پایان تعطیلی دولت، تمامی داده‌ها منتشر خواهند شد.» لونا نیز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «گفت‌وگوی خوبی داشتیم، اما تا بازگشایی دولت، انتشار غیرممکن است.» برای جامعه نجوم، این سخن یعنی تعویق بی‌پایان؛ تعویقی که داده‌های ارزشمندی را از دسترس دیگر محققان سراسر جهان دور نگه می‌دارد.

فصل ۲: از زمین تا مریخ؛ جایی که دوربین HiRISE چشم گیتی شد

دوربین HiRISE (High‑Resolution Imaging Science Experiment) که از سال ۲۰۰۶ بر مدار مریخ گردش می‌کند، یکی از قدرتمندترین دوربین‌های نصب‌شده بر روی یک فضاپیما است. این ابزار توسط دانشگاه آریزونا توسعه داده شده و وظیفه اصلی آن تهیه تصاویر با وضوح فوق‌العاده بالا از سطح مریخ است. توانایی ثبت جزئیاتی معادل دید یک انسان از ارتفاع ۳۰۰ متری را داراست. به عبارت دیگر، HiRISE می‌تواند اشیایی به کوچکی چند ده سانتی‌متر را از ارتفاع تقریبی ۵۶۰ کیلومتری مشاهده کند.

حال تصور کنید این ابزار به جرم میان‌ستاره‌ای‌ای نشانه رفته باشد که با سرعتی حدود ۹۲ هزار کیلومتر بر ساعت (معادل ۲۵.۵ کیلومتر بر ثانیه) از کنار سیارهٔ سرخ عبور می‌کند! تیم کنترل مأموریت MRO مجبور بود مسیر و زمان‌بندی تصویربرداری را با دقت میلی‌متری برنامه‌ریزی کند تا بتواند در لحظهٔ عبور، در فاصلهٔ بحرانی ۲۹٬۰۰۰ کیلومتری، بیشترین نور منعکس‌شده از اطلس را جمع‌آوری کند.

برای تیم علمی، ثبت موفق چنین تصویری نقطهٔ عطفی در تاریخ رصدهای سیاره‌ای است، زیرا این اولین باری بود که یک دنباله‌دار میان‌ستاره‌ای از چنین فاصله نزدیکی توسط یک مدارگرد سیاره‌ای با این دقت تصویربرداری می‌شد. هرچند تاکنون تصاویری از منابع غیررسمی منتشر نشده، اما تحلیل‌های اولیه نشان می‌دهد که روشن‌ترین پیکسل‌ها در داده‌های HiRISE می‌تواند بالاترین دقت اندازه‌گیری قطر واقعی هسته 3I/ATLAS را ممکن سازد. بر اساس تخمین‌های اولیه، این قطر هسته احتمالاً عددی بین ۴ تا ۶ کیلومتر خواهد بود، که این اندازه‌گیری مستقیماً به دانسته‌های ما دربارهٔ اندازه هسته‌های اجرام ابر اورت (Oort Cloud) کمک می‌کند.

فصل ۳: ورود چین به صحنه — رقابت علمی در فضا

در همین میان، آوی لوب، اخترفیزیک‌دان نام‌آشنای دانشگاه هاروارد و یکی از منتقدان خاموشی اطلاعات ناسا، از کشوری دیگر یاد کرد: چین. او نوشت که مدارگرد سیاره‌ای چینی تیان وِن‑۱ (Tianwen-1) نیز با دوربین قدرتمند HiRIC (High Resolution Imaging Camera) از همان عبور استفاده کرده و موفق شده تصاویری از اطلس به دست آورد. فاصله تصویربرداری: همان حدود ۲۹ هزار کیلومتر، گرچه با زاویه دید متفاوت نسبت به MRO.

آژانس فضایی چین (CNSA) چند نما از این تصاویر را منتشر کرد؛ تصاویری که هالهٔ درخشان گاز و غبار اطراف هسته (یا همان «کما») را به خوبی نشان می‌دادند. این تصاویر، هرچند به کیفیت HiRISE نبودند، اما به‌دلیل این‌که در معرض بوروکراسی انتشار ناسا قرار نگرفتند، اولین اطلاعات بصری عمومی از اطلس پس از عبورش ارائه کردند.

تحلیل‌های لوب از روی این داده‌ها، به محاسبه‌ای جالب ختم شد: قطر کما چند هزار کیلومتر و جرم کل دنباله‌دار در حدود ۳۳ میلیارد تن برآورد می‌شود. این تخمین جرم، با استفاده از نرخ تبخیر مواد فرّار و میزان روشنایی کما، به دست آمده است. این عدد به‌طرز عجیبی بزرگ‌تر از پیش‌فرض‌های کلاسیک برای اجرام میان‌ستاره‌ای در نظر گرفته شده بود. این چگالی بالا و تفاوت در جرم تخمینی، یکی از دلایل شکل‌گیری فرضیه‌های غیرمعمول او دربارهٔ منشأ اطلس است. اگر جرم بیشتر باشد، نشان می‌دهد که این جسم متراکم‌تر از یخ‌های معمولی بوده یا دارای مواد سنگین‌تری در ساختار خود است.

فصل ۴: چرا اطلس دنباله ندارد؟ راز فیزیکی یک بینش تازه

یکی از حیرت‌انگیزترین مشاهدات رصدی پیرامون 3I/ATLAS مربوط به تاریخ ۵ نوامبر ۲۰۲۵ بود، زمانی که رصدخانهٔ R. Naves در اسپانیا تصاویری از اطلس ثبت کرد که جامعهٔ علمی را شگفت‌زده نمود: هیچ دنباله‌ای دیده نمی‌شد!

برای جسمی که به‌تازگی از نقطهٔ حضیض خورشیدی (Perihelion) عبور کرده (نزدیک‌ترین فاصله به خورشید)، نبودِ دنباله پدیده‌ای تقریباً ناممکن است. دنباله‌ها زمانی شکل می‌گیرند که حرارت خورشید باعث تصعید مواد فرّار (مانند آب، دی‌اکسید کربن و مونوکسید کربن) از هسته شود و این مواد توسط باد خورشیدی به سمت دور از خورشید رانده شوند.

آوی لوب در بیانیهٔ علمی خود نوشت: بر اساس قانون پایستگی تکانه و نرخ از دست دادن جرم معمول در دنباله‌دارها، جرم از دست رفتهٔ اطلس در این گذر باید بین ۰.۵ تا ۱٫۵ میلیون کیلوگرم در ثانیه بوده باشد. این نرخ، با توجه به فاصلهٔ گذر از خورشید، به‌طور تئوری باید منجر به خروج حجمی از ماده می‌شد که حتی با وجود فاصله زیاد از خورشید، می‌بایست دُمی موقتی ایجاد می‌کرد. محاسبات نشان می‌دهد که میزان جرم از دست رفتهٔ اطلس در این گذر، بدون توجه به شدت کمای مشاهده شده توسط چین، بیش از ۱۳ درصد محاسبه می‌شود. در شرایط معمول، این باید کمای عظیمی از غبار و گاز به وجود می‌آورد که تحت فشار باد خورشیدی در جهت دور از خورشید امتداد می‌یابد؛ اما شواهد تصویری ثبت‌شده در آن مقطع چنین چیزی را نشان نمی‌دهند. این تفاوت، شاید سرنخ تازه‌ای از ترکیب یا ساختار فیزیکی اطلس باشد. شاید سطح اطلس با لایه‌ای از مواد نسوز پوشیده شده که مانع از تصعید سریع شده است، یا اینکه این جرم فاقد مواد فرّار متداول در دنباله‌دارهای کلاسیک است.

فصل ۵: جرم میان‌ستاره‌ای یا سازهٔ مصنوعی؟

سؤال بزرگ در گوش ستاره‌شناسان می‌پیچد: آیا 3I/ATLAS صرفاً دنباله‌داری سنگی است که از یک سیستم ستاره‌ای دیگر خارج شده، یا ساخته‌ای از تمدنی دیگر؟ لوب، همان پژوهشگری که پیش‌تر دربارهٔ جسم معروف **‘اومواموا (1I/Oumuamua) نیز فرضیهٔ منشاء مصنوعی مطرح کرده بود، می‌گوید: «ویژگی‌های دینامیکی اطلس بدون حضور دنباله، به مدل کلاسیک دنباله‌دارها نمی‌خورد. اجرام میان‌ستاره‌ای مانند بوریسُف دنباله داشتند. نبود دنباله در اطلس، در حالی که نرخ تصعید مادی آن باید بالا باشد، بسیار غیرعادی است.»

او ادامه می‌دهد: «ممکن است با جرمی روبه‌رو باشیم که ترکیب فلزی یا ساختار مهندسی‌شده دارد؛ ساختاری که قادر است در مقابل فشار باد خورشیدی مقاومت کند و فرّارها را به آرامی آزاد کند، یا ساختاری که بیشتر شبیه یک شهاب‌سنگ ضخیم و مقاوم به گرما است تا یک گلولهٔ برفی کثیف.»

درحالی‌که جامعهٔ علمی غالباً این دیدگاه را ماجراجویانه می‌داند، برخی شواهد دینامیکی و بازتابی اطلس هنوز توضیح کامل نیافته است. برای مثال، سرعت غیرعادی آن هنگام ورود به منظومه شمسی و مسیر حرکتش که نشان‌دهنده برهم‌کنش‌های گرانشی پیچیده‌ای در سیستم اصلی خود بود، قابل توجه است. مهم‌تر اینکه، نبود تصاویر ناسا باعث شده بررسی مستقل و دقیق این فرضیه توسط تیمی بی‌طرف عملاً متوقف بماند. دانشمندان منتظر داده‌های HiRISE هستند تا بتوانند شکل و ساختار دقیق هسته را استخراج کنند.

فصل ۶: جنبهٔ سیاسی ـ اجتماعی علم

رویداد اطلس، بار دیگر مسئله‌ای قدیمی را زنده کرد: آیا علم باید همواره از سیاست مستقل بماند؟ تعطیلی دولت فدرال، صرفاً مانع انجام وظیفه‌ای علمی شد؛ انتشار داده‌هایی که مالیات‌دهندگان تأمین‌کننده هزینه آن بوده‌اند. این پرونده شکاف میان آزادی داده‌های علمی و کنترل اداری دولت‌ها را برجسته‌تر کرد.

ناسا تحت قوانین سخت‌گیرانه‌ای فعالیت می‌کند که در زمان‌های بحران بودجه‌ای یا تعطیلی‌ها، کارکنان غیرضروری را به مرخصی می‌فرستد. این اقدام باعث می‌شود فرآیندهای حیاتی، مانند رصد فضاپیماها، ادامه یابد (زیرا حیاتی تلقی می‌شوند)، اما پردازش و انتشار داده‌های ثانویه، مانند تصاویر HiRISE که نتیجه کار یک مأموریت موفق‌اند، متوقف شود.

بسیاری از پژوهشگران ازجمله اعضای بازنشسته JPL ناسا هشدار داده‌اند که تکرار چنین وضعیتی می‌تواند منجر به از دست رفتن داده‌های علمی بی‌بدیل شود. در پرونده اطلس، تأخیر در انتشار داده‌های HiRISE دقیقاً به این معناست که محققان دیگر کشورها (مانند چین) و دانشگاه‌ها، مجبورند بر اساس داده‌های با وضوح پایین‌تر یا محاسبات اولیه، کار خود را پیش ببرند، در حالی که بهترین شواهد فیزیکی در دسترس، اما قفل شده است. این امر بر اصل شفافیت در علم، که لازمه پیشرفت سریع است، ضربه می‌زند.

فصل ۷: آیندهٔ پژوهش در اجرام میان‌ستاره‌ای

۳I/ATLAS سومین عضو خانوادهٔ اجرام میان‌ستاره‌ای پس از ‘اومواموا (۲۰۱۷) و دنباله‌دار ۲I/بوریسُف (۲۰۱۹) است. مطالعه مقایسه‌ای این سه جرم، کلید فهم انتقال ماده میان منظومه‌های کهکشانی محسوب می‌شود. هر یک از این اجرام، با ویژگی‌های منحصر به فرد خود، پرده‌ای از رازهای سیستم‌های ستاره‌ای دیگر را کنار می‌زند.

پژوهشگران معتقدند که داده‌های کامل HiRISE، که شامل تصاویری با وضوح بالا از شکل هسته، ابعاد دقیق و هرگونه عدم تقارن در ساختار سطحی است، می‌تواند:

1. به مدل‌سازی دقیق منشأ و مسیر واقعی اطلس کمک کند و نشان دهد که آیا این جرم در کمربند کویپر یا ابر اورت اولیه شکل گرفته است.
2. بیانگر اثرات تابش خورشیدی و فرسایش فضایی بر اجسام میان‌ستاره‌ای باشد که از محیط‌های کاملاً متفاوتی آمده‌اند.
3. و شاید نخستین سند تجربی دربارهٔ ترکیب شیمیایی ماده فراخورشیدی را فراهم آورد، به‌ویژه با تمرکز بر طیف‌سنجی‌های احتمالی که در زمان تصویربرداری انجام شده باشد.

برنامه‌هایی نیز در دست مطالعه است تا با استفاده از مأموریت‌های آینده چون VERITAS (ناظر پرتوهای گاما)، Mars Recon Follow‑Up 2028 (که احتمالاً مدارگرد جدیدی با ابزارهای دقیق‌تر خواهد بود)، و حتی تلسکوپ‌های فضایی آینده مانند LUVOIR (Large Ultraviolet/Optical/Infrared Surveyor), داده‌های مشابه گردآوری شوند — به شرط آن‌که سیاست از علم عقب‌نشینی کند و زیرساخت‌های لازم برای پردازش داده‌ها همیشه فعال باقی بمانند.

جمع‌بندی: تصویری که هنوز ندیده‌ایم

تا بازگشایی کامل دولت آمریکا، تصاویر HiRISE از دنباله‌دار اطلس در آرشیو مانده‌اند؛ تصاویری که ممکن است روایت ما از منشأ و تنوع اجرام میان‌ستاره‌ای را برای همیشه تغییر دهند. این جرم اسرارآمیز، با تناقض‌های فیزیکی خود (جرم بالا و نبود دنباله)، تبدیل به نمادی از ناتوانی در دسترسی سریع به دانش شده است. علم گاهی برای پیشرفت، فقط به یک عکس نیاز دارد — عکسی که فعلاً پشت دیوارهای بوروکراسی اداری پنهان مانده است، در حالی که جهان منتظر است تا این شبح کیهانی را با وضوح کامل ببیند.

❓سؤالات متداول (FAQ Schema)

۱. دنباله‌دار ۳I/ATLAS دقیقاً چیست؟
جرمی میان‌ستاره‌ای است که از بیرون منظومه شمسی آمده و سومین مورد تأییدشده پس از ‘اومواموا و بوریسُف به شمار می‌رود. این جرم از فضای بین‌ستاره‌ای وارد منظومه ما شد.

۲. چرا ناسا نمی‌تواند تصاویر آن را منتشر کند؟
به‌دلیل تعطیلی دولت فدرال آمریکا (Government Shutdown)، تمام فرایندهای رسمی پردازش و انتشار داده‌های غیرحیاتی متوقف شده است. این کار تا زمانی که بودجه دولت تصویب و کارمندان به سر کار بازگردند، غیرممکن است.

۳. دوربین HiRISE چه ویژگی خاصی دارد؟
HiRISE دوربین فوق‌العاده دقیق مدارگرد شناسایی مریخ (MRO) است که می‌تواند اجسامی با ابعاد چند ده سانتی‌متر را از فاصله مداری مریخ تشخیص دهد. وضوح آن در بهترین حالت حدود ۳۰ سانتی‌متر در پیکسل است که تصاویری بسیار باکیفیت‌تر از هابل ارائه می‌دهد.

۴. آوی لوب چه نقشی در این پرونده دارد؟
او اخترفیزیک‌دان هاروارد است که با استفاده از داده‌های منتشرشده توسط چین و تحلیل فیزیکی مدار 3I/ATLAS، فرضیه‌هایی جدید دربارهٔ ساختار متراکم و منشأ غیرعادی آن مطرح کرده است، از جمله احتمال سازهٔ مصنوعی بودن آن.

۵. آیا چین تصاویر این جرم را منتشر کرده است؟
بله، بخشی از داده‌های دوربین HiRIC مدارگرد تیان ون‑۱ منتشر شده است. این تصاویر کما و هالهٔ اطراف هسته 3I/ATLAS را در زمان عبور نزدیک از مریخ نشان می‌دهند.

۶. چرا 3I/ATLAS دنباله ندارد؟
نبود دنباله در حالی که جسم از نزدیکی خورشید عبور کرده، بسیار غیرعادی است. محتمل‌ترین توضیح این است که سطح آن با موادی پوشیده شده که در برابر حرارت مقاوم هستند (مانند یخ‌های آب با دمای انجماد بسیار پایین)، یا اینکه دارای ترکیبات سنگی/فلزی بسیار متراکمی است که تبخیر را به حداقل می‌رساند.

۷. آیا احتمال دارد اطلس سازه‌ای مصنوعی باشد؟
این یکی از فرضیه‌های بحث‌برانگیز آوی لوب است که بر اساس دینامیک عجیب و نبودِ دنباله در زمان نزدیک شدن به خورشید مطرح شده است. با این حال، این تنها یک فرضیه است و نیاز به تأیید توسط تصاویر با وضوح بالا (مانند HiRISE) دارد.

۸. انتشار کامل داده‌ها چه زمانی انجام می‌شود؟
ناسا متعهد شده است که به‌محض پایان تعطیلی دولت فدرال و از سرگیری کارمندان پردازش، تصاویر و داده‌های خام HiRISE را عمومی کند. تاریخ دقیق آن به پایان یافتن تنش‌های بودجه‌ای بستگی دارد.