آشپزی در مدار زمین؛ فضانوردان چینی بالاخره طعم بال مرغ سوخاری را در فضا تجربه کردند

آشپزی در مدار؛ انقلاب فضایی چین با پخت بال مرغ در جاذبه صفر

در دهه‌ی دوم قرن بیست‌ویکم، مسابقه‌ی فضایی وارد مرحله‌ای تازه شده؛ مرحله‌ای که دیگر فقط به تصاحب ماه یا مریخ محدود نیست، بلکه به داخل آشپزخانه‌ی ایستگاه‌های فضایی رسیده است. چین با معرفی اولین فر آشپزی قابل کنترل در شرایط بی‌وزنی، گامی فراتر از رؤیاهای علمی برداشت و عملاً انسانی‌ترین تجربه‌ی زمین، یعنی لذت خوردن غذای تازه و داغ را به مدار زمین برد.

در گزارش جدیدی از نشریه‌ی Global Times، مرکز کنترل پروازهای فضایی چین (ACC) تأیید کرده است که در تاریخ ۳۱ اکتبر ۲۰۲۵، فضاپیمای شنژو ۲۱ (Shenzhou‑21) محموله‌ای شگفت‌انگیز را به ایستگاه فضایی تیان‌گونگ (Tiangong) رسانده: یک فر فضایی تمام‌عیار که می‌تواند در دمای ۱۹۰ درجه سانتی‌گراد، غذاهایی چون بال مرغ، استیک و حتی نان تست را طبخ کند — آن‌هم در شرایط جاذبه صفر.

چرا غذا در فضا اهمیت حیاتی دارد؟

در محیط‌های ایزوله مانند زیردریایی‌ها، ایستگاه‌های تحقیقاتی قطب جنوب یا پایگاه‌های نظامی، تغذیه‌ی مناسب فقط مسئله‌ای فیزیولوژیک نیست؛ بلکه مستقیماً بر اخلاق، عملکرد شناختی و سلامت روانی افراد اثر می‌گذارد. محققان ناسا سال‌ها پیش دریافته بودند که پیچیدگی‌های ذهنی مأموریت‌های طولانی باعث فرسایش روحیه فضانوردان می‌شود و غذا می‌تواند بهترین ابزار برای بازگرداندن حس «زمین بودن» باشد.

چین دقیقاً همین فلسفه را دنبال کرده است. با گسترش مأموریت‌های تیان‌گونگ و اقامت‌های طولانی‌مدت (تا ۱۸۰ روز)، حفظ روحیه‌ی خدمه به‌اندازه‌ی عملکرد تجهیزات حیاتی است. از این‌رو، مهندسان فضایی در برنامه‌ی Tiangong Life Upgrade تصمیم گرفتند قدمی بردارند که حتی ناسا هنوز در آن عقب است:

به فضا غذا ببرند — نه در کیسه‌های آلومینیومی، بلکه در قالب وعده‌ای واقعی با عطر و بخار آشپزخانه.

تجربه‌ی فضانوردان تا پیش از این چگونه بود؟

برای درک میزان تفاوت، کافی‌ست نگاهی به رژیم غذایی سنتی فضانوردان بیندازیم. از زمان مأموریت‌های آپولو و سایوز تا نسل فعلی ISS و تیان‌گونگ، وعده‌ها شامل مواردی بود چون:

• ماهی و گوشت کنسروی،
• برنج منجمد و تخم‌مرغ خشک‌شده،
• میگوهای وکیوم‌شده،
• سس و سوپ‌های ژلاتینی بدون بافت واقعی.

چنین غذاهایی گرچه ارزش تغذیه‌ای بالایی دارند، اما فاقد تجربه‌ی حسی دما، بافت، عطر و صدای طبخ هستند — یعنی همان عناصری که در لذت غذا خوردن نقش اصلی را ایفا می‌کنند. فضانوردان در گزارش‌های روان‌شناسی توصیف می‌کردند که پس از چند هفته، «هر وعده غذایی شبیه جویدن کاغذ گرم» است.

گل سرسبد نوآوری مهندسان چین: فر فضایی تیان‌گونگ

فر جدید که با همکاری مرکز تحقیقات China Aerospace Science Corporation و مؤسسه‌ی مهندسی حرارتی پکن ساخته شده، نه تنها نخستین نمونه‌ی عملیاتی این‌چنینی است، بلکه ده‌ها محدودیت فیزیکی آشپزی بر زمین را دوباره تعریف کرده است.

۱. پخت یکنواخت در جاذبه صفر

در زمین، جریان همرفت (هوای گرم بالا، هوای سرد پایین) باعث می‌شود غذا یکدست پخته شود. اما در فضا، نبود گرانش موجب می‌شود هوای داغ اطراف منبع گرما شناور بماند و حرکت نکند؛ در نتیجه بخش‌هایی از غذا خام می‌ماند. مهندسان چینی با طراحی فن‌های سانتریفیوژ کوچک جریان هوای داغ را به‌صورت حلقوی در محفظه به گردش درآورده‌اند. این ساختار فر را شبیه سرخ‌کن‌های بدون روغن (Air Fryer) پیشرفته کرده است.

۲. کنترل دمای دقیق تا ۱۹۰ °C

در اغلب مأموریت‌ها، گرم‌کن‌های غذا تنها تا ۹۰ تا ۱۰۰ درجه کار می‌کنند، اما این فر می‌تواند با استفاده از المنت‌های نانوسرامیکی دمای ۱۹۰ درجه را ثابت نگه دارد تا واکنش مایارد (کاراملیزاسیون پروتئین و قند‌ها) اتفاق بیفتد؛ همان واکنشی که باعث ترد شدن سطح بال مرغ یا استیک می‌شود.

۳. سیستم فیلتر چندلایه

ایستگاه فضایی فضایی برای تهویه محدودیت شدید دارد. کوچک‌ترین دود یا بوی سوخته می‌تواند هشدار سنسورهای اکسیژن را فعال کند. بنابراین این فر دارای مجموعه‌ای از فیلترهای کربنی و کاتالیزوری چندلایه است که دود، چربی و ذرات فرار را بلافاصله جذب می‌کند. به گفته‌ی محققان، پس از پخت کامل بال مرغ، تنها بویی ملایم از ادویه در فضا باقی می‌ماند — بدون کوچک‌ترین آلودگی هوا.

۴. سبد ایمن ضد بی‌وزنی

در جاذبه صفر، غذا هنگام باز شدن در فر تمایل دارد به بیرون شناور شود. راه‌حل چینی‌ها، طراحی سبد بسته‌ی فولادی سبک شبیه قفس‌های ماهی‌گیری است که قطعات غذا را در جای خود ثابت نگه می‌دارد. این مکانیزم نه‌تنها امنیت را بالا می‌برد بلکه مانع برخورد تکه‌های روغنی با دیواره‌ها می‌شود.

۵. مصرف انرژی بهینه

قدرت بیشینه دستگاه تنها ۸۰۰ وات است — معادل شارژ چهار لپ‌تاپ هم‌زمان — و سیستم بازچرخش گرما باعث می‌شود بخش عمده‌ی انرژی مصرفی دوباره در مدار گرمایش استفاده شود. این موضوع برای محیطی با انرژی محدود مانند ایستگاه فضایی حیاتی است.

از کوکی تا بال مرغ؛ مقایسه‌ای میان غرب و شرق در آشپزی فضایی

جالب آن‌که تلاش برای آشپزی در فضا از غرب آغاز شد. در سال ۲۰۲۰، شرکت آمریکایی Zero G Kitchen با همکاری ناسا آزمایشی در ایستگاه فضایی بین‌المللی انجام داد تا در آن فضانوردان کوکی‌های شکلاتی بپزند. اما هر کوکی حدود دو ساعت زمان پخت نیاز داشت و حتی پس از آن، مرکز آن نیم‌پز ماند.

در مقابل، فر فضایی تیان‌گونگ تنها طی ۲۸ دقیقه بال مرغ کاملاً پخته تحویل می‌دهد.

این اختلاف نشان می‌دهد چینی‌ها از نخستین تجربه‌ی غرب درس‌های فنی مهمی آموخته‌اند: افزایش سرعت گردش هوا، کنترل رطوبت داخلی و استفاده از سبد بسته به جای سینی باز.

از زیست‌شناسی تا مهندسی حرارتی؛ تیم پشت این نوآوری

برنامه‌ی «Space Cuisine Program China» در سال ۲۰۲۳ با حضور ۴۴ مهندس و دو سرآشپز معروف نظامی آغاز شد. رهبر تیم، دکتر ژائو لی‌مین، پیش‌تر طراح سیستم تهویه‌ی کپسول شنژو ۱۳ بود. هدف پروژه، «شبیه‌سازی حس خانگی در مدار زمین» تعریف شد.

مطالعات روان‌شناسی داخلی گروه نشان داد که ۸۰٪ فضانوردان پس از ۶ هفته دچار کاهش اشتیاق غذایی می‌شوند و افزودن تنها دو وعده‌ی واقعی پخته‌شده در هفته، شاخص رضایت مأموریت را تا ۳۵٪ افزایش می‌دهد.

با استناد به این نتایج، دولت چین بودجه‌ی ۱۲ میلیون دلاری اختصاص داد تا فر فضایی در دو نسخه ساخته شود: یکی نمونه‌ی تحقیقاتی برای زمین و دیگری مدل پروازی نصب‌شده در ماژول ون‌تیان (Wentian Lab Module) تیان‌گونگ.

فراتر از مزه؛ تأثیر بر آینده‌ی مأموریت‌های طولانی

آشپزی در مدار، فقط به لذت چشیدن مربوط نیست. این فناوری در برنامه‌های آینده‌ی چین برای سفرهای بلندمدت ماه و مریخ نقش کلیدی دارد. ذخیره‌ی غذاهای آماده برای مأموریت‌های چندساله غیرممکن است؛ زیستگاه‌های بین‌سیاره‌ای باید توانایی پخت با مواد اولیه محلی را داشته باشند.

فر جدید با قابلیت بازچرخش گرمایی و فیلتر خودتمیزشونده، یکی از اجزای کلیدی زیستگاه مستقل چین در مدار قمری (Cislunar Base 2035) خواهد بود. علاوه بر این، سیستم دمای بالا و فیلتر گازی آن می‌تواند برای استریل‌کردن ابزار پزشکی یا چاپ زیستی سلولی نیز مورد استفاده قرار گیرد.

منوی تیان‌گونگ: از ۱۰ آیتم به ۱۹۰ آیتم غذایی

پیش از این، منوی رسمی تیان‌گونگ تنها شامل ۱۰ نوع غذای ثابت بود. اکنون با ورود فر فضایی، آزمایشگاه تغذیه چین اعلام کرده که «منوی استاندارد» به ۱۹۰ دستور پخت متفاوت گسترش یافته است:

• انواع بال مرغ: سوخاری کلاسیک، فلفلی سیاه، سس چیلی شیرین
• استیک‌های متوسط، پیتزاهای نازک یخ‌زده، تارت سبزیجات
• نان‌های کوچک، میگو با سس سیر و حتی رول دارچینی!

برای نخستین‌بار، فضانوردان قادر خواهند بود بافت و کاراملی شدن سطح غذا را مشاهده کنند — و همین دید بصری ساده باعث کاهش استرس روزانه می‌شود.

چالش‌های جدید در آشپزخانه فضایی

اما اضافه‌کردن فر به مدار بدون ریسک نیست. کارشناسان سه نگرانی عمده مطرح کرده‌اند:

1. آلودگی میکروذرات چربی که ممکن است فیلترها نتوانند صد‌درصد مهار کنند و روی حسگرهای علمی بنشیند.
2. افزایش بار حرارتی موضعی؛ گرمای فر می‌تواند توزیع دما در ماژول‌ را مختل کند اگر تهویه به‌درستی تنظیم نشود.
3. استفاده‌ی زیاد از منابع غذایی تازه؛ چون فضانوردان ممکن است به غذاهای پخته و خوشمزه وابسته شوند و مصرف سهمیه‌ها را بالا ببرند.

برای کنترل این موارد، ACC مقرراتی وضع کرده است: استفاده از فر تنها ۲ بار در هفته، حداکثر ۵۰ دقیقه در هر نوبت مجاز است؛ چربی پخت باید کمتر از ۵ گرم باشد؛ و فیلترها هر ۳ ماه تعویض می‌شوند.

بُعد روان‌شناختی: بازآفرینی حس زمین

بر اساس تحلیل روان‌شناسان تیم، «بو» مهم‌ترین کانال حفظ ارتباط ذهنی انسان با زمین است. حتی اگر تصویر آبی سیاره را از پنجره ببینند، بدون بوی غذا مغز حس حضور در خانه را از دست می‌دهد. تست آزمایشی نشان داده بود وقتی خدمه نمونه‌ی آزمایشی بال مرغ را پختند، میزان دوپامین در بزاق به‌اندازه‌ی میانگین انسان روی زمین افزایش یافت.

این یافته برای برنامه‌ی اقامت‌های بلندمدت کلیدی است. به‌گفته‌ی دکتر ژائو، «اگر بتوانی لحظه‌ای در مدار بوی غذای مادرت را حس کنی، دیگر مدار سرد و فلزی نیست؛ خانه است.»

رقابت فضایی آشپزخانه‌ها؛ قدم بعدی چیست؟

پس از موفقیت چین، منابعی در آژانس فضایی ژاپن (JAXA) اعلام کرده‌اند که آن‌ها نیز پروژه مشابهی برای «مایکروویو ماهی‌پز ژاپنی» در دستور دارند. ناسا هم بررسی نصب فر سبک‌وزن در پیمان Gateway Moon Base را آغاز کرده است. به‌این‌ترتیب «جنگ سرد» جدیدی میان آشپزخانه‌های فضایی شکل می‌گیرد؛ جنگی نه بر سر سلاح‌ها، بلکه بر سر طرز پخت بال مرغ کامل‌تر!

از زمین تا فضا؛ پیامی برای آینده‌ی سفرهای انسانی

مفهوم ساخت فر در مدار شاید در نگاه نخست ساده به‌نظر برسد، اما از دید فناوری گامی هم‌تراز با اختراع توالت فضایی یا پنل‌های خورشیدی انعطاف‌پذیر است. این پیشرفت نشان می‌دهد بشر دیگر صرفاً به بقا در فضا فکر نمی‌کند، بلکه به زندگی و لذت‌بردن از آن می‌اندیشد.

اگر در دهه‌ی ۶۰ میلادی هدف فضانوردی «باقی ماندن» بود، در دهه‌ی ۲۰۳۰ هدف «رفاه و تجربه انسانی» است. چین با آغاز آشپزی در فضا، مرز تازه‌ای برای انسان تعریف کرده — مرزی که در آن فناوری نه دشمن طبیعت انسانی، بلکه خدمت‌گزار آن است.

نتیجه‌گیری

فر فضایی تیان‌گونگ فقط یک وسیله‌ی آشپزی نیست؛ نماد بلوغ فرهنگی تمدنی است که به فضا نه به‌عنوان میدان مسابقه، بلکه به‌عنوان خانه‌ی دوم خود نگاه می‌کند. بال مرغ سوخاری در مدار زمین شاید نمایشی ساده باشد، اما پشت آن ده‌ها اختراع مهندسی، سال‌ها تحقیق در روان‌شناسی خدمه، و میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری نهفته است.

امروز، وقتی صدای هیس روغن در ماژولی ۴۰۰ کیلومتر بالاتر از سطح زمین شنیده می‌شود، بشر گامی دیگر به سوی زندگی واقعی در فضا برداشته است.

سوالات متداول (FAQ)

۱. فر فضایی چین چه زمانی راه‌اندازی شد؟

در ۳۱ اکتبر ۲۰۲۵، طی مأموریت فضاپیمای شنژو ۲۱ به ایستگاه فضایی تیان‌گونگ ارسال و در ماژول ون‌تیان نصب شد.

۲. این فر چگونه در جاذبه صفر کار می‌کند؟

با استفاده از فن‌های سانتریفیوژ برای گردش یکنواخت هوای داغ و سبد بسته‌ی مخصوص که قطعات غذا را ثابت نگه می‌دارد.

۳. حداکثر دمای فر فضایی چقدر است؟

دمای کاری تا ۱۹۰ درجه سانتی‌گراد است؛ تقریباً دو برابر گرم‌کن‌های استاندارد مورد استفاده در ISS.

۴. آیا دود و بوی غذا محیط ایستگاه را آلوده نمی‌کند؟

خیر، زیرا سیستم فیلتر چندلایه شامل فیلتر کربنی، فیلتر چربی و کاتالیزور اکسیژنی نصب شده که ذرات و بوها را بلافاصله جذب می‌کند.

۵. انرژی مورد نیاز فر از کجا تأمین می‌شود؟

از شبکه‌ی برق خورشیدی ایستگاه (حدود 8 kW کل)، و مصرف آن تنها ۸۰۰ وات در پیک است.

۶. زمان پخت هر وعده چقدر است؟

پخت بال مرغ یا استیک در حدود ۲۸ دقیقه طول می‌کشد — بسیار سریع‌تر از نمونه‌های آزمایشی غربی که تا ۲ ساعت زمان می‌بردند.

۷. آیا این فناوری در مأموریت‌های آینده استفاده خواهد شد؟

بله، نسخه‌ی کوچک‌تر آن قرار است در زیستگاه قمری چین در دهه‌ی ۲۰۳۰ به‌کار گرفته شود.

۸. چند نوع غذای جدید به منوی فضانوردان اضافه شده است؟

منوی تیان‌گونگ از ۱۰ غذا به ۱۹۰ غذا ارتقا یافته — شامل بال مرغ، استیک، پیتزا و دسرهای سبک، با دستورهای ازپیش‌برنامه‌ریزی‌شده.