برخورد زباله فضایی با فضاپیمای چین؛ مأموریت سرنشیندار در مدار زمین به بحران تبدیل شد
🌌 برخورد زباله فضایی با فضاپیمای چین؛ مأموریت سرنشیندار در مدار زمین به بحران تبدیل شد
هشدار از مدار پایین زمین
در حالیکه جهان مجذوب رقابت قدرتهای فضایی برای ساخت پایگاههای مدارزمین و ماه شده است، حادثهای تازه یکبار دیگر چهرهی تاریک این رقابت را آشکار کرد:
برخورد یک قطعه زباله فضایی با کپسول بازگشت مأموریت شنژو‑۲۰ چین در آبان ۱۴۰۴ (نوامبر ۲۰۲۵) سه فضانورد چینی را در ایستگاه فضایی تیانگونگ گرفتار کرده است.
حادثه درست چند ساعت پیش از زمان برنامهریزیشده بازگشت آنها به زمین رخ داد؛ و حالا تحلیل خطر، بررسی خسارت و تصمیم دربارهی بازگشت ایمن، به مسئلهای حیاتی برای آژانس فضایی سرنشیندار چین (CMSA) تبدیل شده است.
جزئیات مأموریت شنژو‑۲۰ و فضانوردان گرفتار شده
کپسول شنژو‑۲۰ حامل سه فضانورد کهنهکار چین بود:
- وانگ جی – متخصص ناوبری و سامانههای کمکی
- چن ژونگروی – مهندس سیستمهای علمی ایستگاه
- فرمانده چن دونگ – باتجربهترین فضانورد چین و رکورددار اقامت طولانی در مدار
این گروه از ۲۴ آوریل ۲۰۲۵ در ایستگاه فضایی تیانگونگ اقامت داشتند و قرار بود پس از تحویل مأموریت به خدمهی جدید شنژو‑۲۱ که در ۳۱ اکتبر به مدار رسیده بود، در روز ۵ نوامبر به زمین بازگردند.
اما چند ساعت پیش از جداسازی کپسول بازگشت، حسگرهای ماژول بهطور غیرمنتظره کاهش فشار خفیفی را ثبت کردند؛ دادههایی که بعداً نشان دادند قطعهای از زبالهی فضایی با بدنهی کپسول برخورد کرده است.
بیانیه رسمی CMSA: «تحلیل برخورد و ارزیابی خطر آغاز شد»
در بیانیهای رسمی، سازمان فضایی سرنشیندار چین اعلام کرد:
«تیم فنی در حال بررسی دقیق مسیر برخورد، شدت آسیب و احتمال نفوذ در سطح بیرونی ماژول بازگشت است تا از سلامت و امنیت هر شش فضانورد حاضر در ایستگاه فضایی اطمینان حاصل شود.»
طبق اعلام منابع داخلی، کپسول شنژو‑۲۰ در حال حاضر به ایستگاه متصل باقی مانده و سیستم هوابندی اضطراری فعال شده است. مهندسان چینی همچنین از مرکز کنترل پکن، پویشهای حرارتی و راداری کامل بدنه را آغاز کردهاند.
ساختار فضاپیمای شنژو؛ سه بخش حیاتی در یک مأموریت
فضاپیمای شنژو از سه بخش اصلی تشکیل میشود:
- ماژول پیشرانش و قدرت – شامل سامانهی موتورهای اصلاح مدار، مخازن سوخت، پنلهای خورشیدی و واحد پایداری حرارتی.
- کابین استقرار خدمه – بخش زندگی و کار فضانوردان با ظرفیت سه تا چهار نفر، سیستمهای پشتیبانی حیات و ارتباط.
- ماژول بازگشت – قسمت مقاوم در برابر حرارت که فضانوردان را با چتر نجات به زمین بازمیگرداند.
ضربهی زباله فضایی به بخشی از ماژول بازگشت وارد شده است؛ اما تا زمان اطمینان کامل از عدم آسیب به سپر حرارتی یا سیستم هدایت، پرتاب آن به سمت زمین متوقف مانده است.
گزینه جایگزین: استفاده از کپسول شنژو‑۲۱
در صورت تأیید آسیب جدی، کپسول شنژو‑۲۰ بدون سرنشین به زمین فرستاده خواهد شد تا در داخل جو بسوزد.
بهدنبال آن، سه فضانورد شنژو‑۲۰ از طریق کپسول بازگشت شنژو‑۲۱ که خدمهی جدید را به ایستگاه رسانده است، به خانه بازخواهند گشت.
همچنین CMSA فضاپیمای جایگزینی را روی زمین آماده کرده تا در صورت نیاز اضطراری، در کمتر از ده روز آینده به فضا پرتاب شود.
رکورد تاریخی چن دونگ؛ از اقامت طولانی تا تعویق اجباری
فرمانده چن دونگ با بیش از ۴۰۰ روز اقامت در مدار زمین، پیشتر رکورد طولانیترین حضور یک فضانورد چینی در فضا را شکست.
اکنون با تعویق پیشآمده، این رکورد بیش از پیش افزایش مییابد، هرچند اینبار نه با برنامهریزی آگاهانه بلکه زیر سایهی بحران.
دونگ در مصاحبهای ویدیویی از داخل تیانگونگ گفت:
«هرچه در فضا میمانیم، بیشتر میآموزیم که چقدر زمین آسیبپذیر است. هیچ خانهای برای انسان امنتر از سیارهی آبی نیست.»
سابقهی حوادث مشابه در تاریخ فضانوردی
حادثهی شنژو‑۲۰ نخستین مورد اسارت اجباری فضانوردان در فضا نیست. سه نمونهی مشابه در دههی اخیر رخ دادهاند که هرکدام هشدارهای مهمی دربارهی مدیریت بحرانهای فضایی داشتهاند:
۱. رکورد ناخواسته فرانک روبیو (ناسا، ۲۰۲۳)
در سپتامبر ۲۰۲۳، کپسول سایوز MS‑22 روسی در ایستگاه بینالمللی فضایی (ISS) بر اثر برخورد شهابوارهای آسیب جدی دید.
فضانورد فرانک روبیو مجبور شد بهجای شش ماه، ۳۷۱ روز در فضا بماند و رکورد طولانیترین اقامت فضایی در تاریخ ایالات متحده را رقم زد.
۲. ماجرای استارلاینر بوئینگ (۲۰۲۴‑۲۰۲۵)
دو فضانورد آمریکایی بوچ ویلمور و سانی ویلیامز با مأموریت آزمایشی بوئینگ استارلاینر رهسپار مدار شدند؛ اما نقص سیستمهای پیشرانه و نشتی هلیوم، بازگشت آنها را ماهها عقب انداخت.
ناسا سرانجام تصمیم گرفت استارلاینر را بدون سرنشین بازگرداند و دو فضانورد را با کپسول Crew‑9 در اوت ۲۰۲۵ به زمین بازگرداند.
۳. برخوردهای مکرر با زباله در ISS
ایستگاه فضایی بینالمللی بارها ناچار شده مدار خود را تغییر دهد تا از قطعات در حال گردش در امان بماند. در هر برخورد احتمالی، خطر نفوذ یا صدمه به پنلهای خورشیدی و سامانههای حیاتی وجود دارد.
زبالههای فضایی؛ تهدیدی بزرگ در مدار پایین زمین
بر اساس گزارش سازمان فضایی اروپا (ESA)، هماکنون بیش از ۳۶ هزار قطعهی شناساییشدهی زباله بزرگتر از ۱۰ سانتیمتر در مدار زمین در گردشاند. این عدد برای اجرام کوچکتر (۱ سانتیمتر تا چند میلیمتر) به بیش از ۱۳۰ میلیون میرسد.
کافی است جسمی فلزی با اندازهی یک پیچ کوچک با سرعت بیش از ۲۵ هزار کیلومتر در ساعت حرکت کند؛ چنین برخوردی میتواند انرژی معادل انفجار گلولهی توپ تولید کند.
فضاپیمای شنژو‑۲۰ دقیقاً با همین واقعیت روبهرو شد: برخوردی غیرقابل پیشبینی که مسیر بازگشت امن را از بین برد.
سندروم کسلر؛ کابوس زنجیرهای مدار زمین
«سندروم کسلر (Kessler Syndrome)» مفهومی است که نخستینبار در اواخر دههی ۱۹۷۰ توسط دونالد کسلر، دانشمند ناسا مطرح شد.
در این سناریو، برخورد یک جسم با دیگری باعث آزاد شدن مجموعهای از قطعات جدید میشود که خود به اجرام دیگر برخورد میکنند و زنجیرهای بدون توقف از تخریب ایجاد میشود.
با رشد تصاعدی پرتاب ماهوارهها، بهویژه منظومههای عظیم چون Starlink SpaceX و Kuiper Amazon، بسیاری از کارشناسان میگویند ما وارد مرحلهی آغازین این پدیده شدهایم.
چنانچه تدابیر سختگیرانه برای پاکسازی مدار اتخاذ نشود، مدار پایین زمین میتواند تا پایان دههی جاری برای پرواز امن غیرقابل استفاده شود.
چین و مدیریت بحرانهای مداری
چین طی ده سال اخیر گامهای بلندی برای استقلال فضایی خود برداشته است. ایستگاه تیانگونگ – با وزن تقریبی ۱۰۰ تن – نشان از بلوغ فناوری بومی این کشور دارد.
اما این ایستگاه پیشتر نیز در معرض خطر بوده است:
در سال ۲۰۲۳ یکی از پنلهای خورشیدی تیانگونگ بر اثر برخورد زبالهی فضایی سوراخ شد؛ رخدادی که موجب ازکارافتادن جزئی توان الکتریکی شد و سامانههای پشتیبانی بهصورت خودکار برق را متعادل کردند.
اکنون حادثهی شنژو‑۲۰ دومین هشدار جدی برای برنامهی سرنشیندار این کشور محسوب میشود.
همکاری بینالمللی یا رقابت تسلیحاتی؟
بسیاری از کارشناسان بر این باورند که حل بحران زبالههای فضایی تنها با همکاری جهانی ممکن است.
با این حال، تنشهای ژئوپلیتیکی میان قدرتهای بزرگ، تبادل دادههای ردیابی زبالهها را دشوار کرده است.
- ایالات متحده از طریق شبکهی Space Command موقعیت دهها هزار قطعه را رصد میکند، اما همهی دادهها را عمومی نمیکند.
- چین نیز سامانهی داخلی خود را برای پایش مدارها توسعه داده اما کمتر اطلاعاتی ارائه میدهد.
- اتحادیهی اروپا با پروژهی ClearSpace در تلاش است تا اولین مأموریت جمعآوری فعال زباله را در سال ۲۰۲۶ پرتاب کند.
در نبود گردش آزاد دادهها، احتمال «برخوردهای تصادفی اما قابل پیشگیری» هرروز بیشتر میشود.
آیندهی پاکسازی مدار؛ فناوریهایی در راه نجات
چند ایدهی فناورانه برای مهار بحران زبالههای فضایی در حال آزمایش است:
-
بازوهای روباتیک جمعآورنده (Active Debris Removal)
فضاپیماهای کوچک با بازوهای مکانیکی که اجرام بزرگ را میگیرند و به سمت جو زمین هدایت میکنند تا بسوزند.
-
تورهای مغناطیسی و تور پارچهای فضایی
طرحهایی برای بهدام انداختن قطعات کوچک با مشهای فشرده یا میدانهای مغناطیسی.
-
پرتوهای لیزر از سطح زمین یا مدار بالا
انرژی لیزر باعث تغییر مسیر اجسام کوچک میشود تا در جو سقوط کنند.
-
ذوب کنترلشده با پرتو خورشیدی متمرکز
ایدهای در حال توسعه در آژانس ژاپن (JAXA) برای تبخیر مواضع زبالههای ریز در ارتفاع بالا.
چین در دو سال اخیر پروژهای آزمایشی با نام Shuguang‑Cleaner را برای آزمایش بازوی مکانیکی طراحی کرده است که انتظار میرود تا سال ۲۰۲۷ عملیاتی شود.
اهمیت حادثه برای آینده برنامه فضایی چین
حادثهی شنژو‑۲۰ تنها یک رخداد فنی نیست، بلکه آزمونی برای اعتبار سیستم فضایی چین محسوب میشود.
چین طی سالهای اخیر تلاش کرده تا جایگزینی برای ایستگاه بینالمللی فضایی ارائه دهد. با بازنشستگی ISS در اواخر دههی ۲۰۲۰، تیانگونگ بهاحتمال زیاد تنها ایستگاه فعال انسانی در مدار زمین خواهد بود.
اگر حادثهی فعلی بدون مدیریت شفاف و سریع حل نشود، میتواند اعتماد جامعهی علمی و سرمایهگذاران بینالمللی به ایمنی این ایستگاه را تحتتأثیر قرار دهد.
اما اگر CMSA موفق شود بدون آسیب انسانی بحران را پشت سر بگذارد، بهنوعی اثبات بلوغ فناوری و آمادگی واکنش سریع چین در برابر رویدادهای بحرانی خواهد بود.
تحلیل Farcoland Digital 2025
از نگاه تحلیلی Farcoland، حادثه شنژو‑۲۰ یک نمونهی عینی از سه روند کلیدی عصر نوین فضاست:
| روند اصلی | توضیح تحلیلی |
|---|---|
| انباشت زبالههای مدار پایین (LEO Overload) | نتیجهی افزایش منظومههای ماهوارهای تجاری و کاهش عمر عملیاتی فضاپیماهاست. |
| افزایش اقامتهای طولانی و ریسک انسانی | مأموریتهای سرنشیندار طولانی، انسان را در معرض خطرات فنی و روانی بیسابقه قرار میدهد. |
| نیاز به توافقنامه جهانی پاکسازی فضا | بدون چارچوب الزامآور بینالمللی، آیندهی سفرهای فضایی انسانی با تهدید جدی روبهرو است. |
به نظر میرسد پروندهی شنژو‑۲۰ میتواند محرک شکلگیری پیمان جهانی مدیریت زباله فضایی باشد؛ مشابه توافقنامههای کنترل تسلیحات اتمی در قرن بیستم.
جمعبندی: آیندهی فضانوردان بازمانده در تیانگونگ
تا لحظهی نگارش این گزارش (۶ نوامبر ۲۰۲۵)، سه فضانورد شنژو‑۲۰ در سلامت کامل بهسر میبرند و منتظر تصمیم نهایی مهندسان زمینی هستند.
احتمال زیاد تا یک هفته آینده مسیر جایگزین بازگشت از طریق کپسول شنژو‑۲۱ فعال میشود.
حادثهی اخیر، یادآوری مهمی است از اینکه فضا نه خلأ آرام و بیخطر، بلکه اکوسیستمی شلوغ و پیچیده است که هر بیاحتیاطی در آن میتواند به فاجعهای چندمیلیارد دلاری تبدیل شود.
چین با همه جاهطلبیهایش برای تسخیر مدار، اکنون باید نشان دهد که در مدیریت واقعیتهای خطرناک فضا نیز همانقدر توانمند است.
❓سوالات متداول درباره حادثه شنژو‑۲۰ و بحران زبالههای فضایی
۱. چه عاملی باعث تأخیر بازگشت فضانوردان چینی شد؟
برخورد یک قطعه زبالهی فضایی با ماژول بازگشت فضاپیمای شنژو‑۲۰ باعث شد کارشناسان برای اطمینان از سلامت پوشش حرارتی و سیستم تعادل، پرتاب به زمین را به تعویق بیندازند.
۲. آیا فضانوردان در خطر جانی هستند؟
خیر. طبق اعلام CMSA، فشار کابین و سامانههای حیات کاملأ پایدار است و ارتباط مستقیم با مرکز کنترل برقرار میباشد.
۳. اگر کپسول شنژو‑۲۰ غیرقابل استفاده باشد، راه بازگشت چیست؟
در این صورت آنها با کپسول شنژو‑۲۱ که در ایستگاه موجود است، به زمین بازمیگردند و فضاپیمای آسیبدیده بدون سرنشین بازگردانده میشود.
۴. آیا برخورد زبالههای فضایی قابل پیشبینی است؟
تا حدودی بله، اما محدودیتهای ردیابی قطعات کوچکتر از ۵‑۱۰ سانتیمتر باعث میشود برخی برخوردها بدون هشدار رخ دهند.
۵. سندروم کسلر دقیقاً چیست و چه ارتباطی با این حادثه دارد؟
این پدیده به زنجیرهی برخوردهای متوالی زبالههای فضایی اطلاق میشود که میتواند تراکم اجرام را در مدار زمین به مرز غیرقابل کنترل برساند. حادثه شنژو‑۲۰ احتمال آغاز چنین زنجیرهای را نشان میدهد.
۶. آیا دیگر کشورها هم با چنین خطراتی روبهرو هستند؟
بله. ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) و حتی ماهوارههای GPS نیز بارها مجبور به تغییر مدار یا انجام مانورهای فرار شدهاند.
۷. چه راهکارهایی برای کاهش زبالههای فضایی وجود دارد؟
جمعآوری فعال با بازوهای روباتیک، استفاده از پرتو لیزر، بهدام انداختن با تورهای فضایی و طراحی مدارهای خودسوز از مهمترین روشها هستند.
۸. اهمیت این حادثه برای آیندهی برنامه فضایی چین چیست؟
پاسخ و مدیریت موفق CMSA میتواند اعتماد جهانی به توان فنی چین را تقویت کند و جایگاه تیانگونگ را بهعنوان ایستگاه اصلی مدار زمین پس از بازنشستگی ISS تثبیت نماید.
https://farcoland.com/sGI7xh
کپی آدرس
