انواع پاستل و تفاوت پاستل گچی، ذغالی و روغنی: راهنمای جامع هنری

انواع پاستل؛ تفاوت پاستل گچی، ذغالی و روغنی: راهنمای جامع برای هنرمندان

دنیای رنگین پاستل‌ها، گامی به سوی خلاقیت بی‌حد و مرز

در دنیای وسیع هنر، ابزارهای متعددی برای خلق تصویر و بیان احساسات وجود دارند؛ از مدادهای گرافیت ظریف گرفته تا رنگ‌های آکریلیک پرجنب‌وجوش. اما در میان این ابزارها، خانواده‌ای خاص با ویژگی‌های منحصربه‌فردی جای گرفته‌اند که توانایی خلق آثاری با بافت غنی، رنگ‌های زنده و حس لمس‌پذیری بی‌نظیر را دارند: پاستل‌ها. پاستل‌ها پلی هنری بین نقاشی و طراحی محسوب می‌شوند و به هنرمند اجازه می‌دهند تا با سرعت و سیالیت بیشتری کار کند، بدون آنکه از عمق رنگ‌ها و انعطاف‌پذیری ترکیب‌بندی چشم‌پوشی کند.

اگر تا به حال در فروشگاه‌های لوازم هنری قدم زده باشید، حتماً با جعبه‌های رنگارنگ پاستل مواجه شده‌اید؛ اما شاید سردرگمی در انتخاب بین «پاستل گچی»، «پاستل روغنی» و «پاستل ذغالی» برایتان پیش آمده باشد. هر یک از این انواع، دارای ماهیت شیمیایی، بافت، تکنیک‌های کاربردی و نتایج نهایی کاملاً متفاوتی هستند. شناخت دقیق این تفاوت‌ها نه تنها مسیر هنری شما را روشن‌تر می‌کند، بلکه باعث می‌شود بهترین ابزار را برای پروژه خاص خود انتخاب کنید و از تلف شدن زمان و هزینه جلوگیری نمایید.

این مقاله جامع، بیش از ۵۰۰۰ کلمه، به عنوان یک مرجع کامل و تخصصی، برای ارائه دقیق‌ترین اطلاعات درباره انواع پاستل، تاریخچه، تکنیک‌ها و راهنمای خرید پاستل طراحی شده است. هدف ما این است که پس از مطالعه این متن، شما به یک متخصص کوچک در زمینه پاستل تبدیل شوید و بتوانید با اعتماد به نفس کامل، ابزار مناسب خود را بیابید؛ چه هنرجویی باشید که اولین قدم‌ها را برمی‌دارد، چه هنرمندی حرفه‌ای که به دنبال تکمیل مجموعه ابزار خود است. ما به طور مفصل به بررسی تفاوت پاستل گچی با ذغالی و روغنی خواهیم پرداخت و جایگاه برندهایی چون استدلر را در این اکوسیستم هنری واکاوی خواهیم کرد. آماده‌اید تا با این ابزار جادویی، دنیای رنگی خود را متحول سازید؟

---

۱. تاریخچه پاستل: از مدادهای رنگی اولیه تا تولد هنر پاستل

پاستل (Pastel) واژه‌ای است که ریشه در واژه لاتین pasta به معنای خمیر یا توده دارد و به فرمولاسیون رنگدانه‌های خالص با کمترین میزان چسبنده اشاره می‌کند. تاریخچه پاستل به اندازه تاریخ هنر غرب غنی و جذاب است.

۱.۱. تولد پاستل در اروپا: رنسانس و قرن ۱۸ میلادی

ریشه‌های استفاده از رنگدانه‌های چسبیده به فرم نرم به دوران رنسانس بازمی‌گردد، اما استفاده ساختاریافته و هنری از پاستل‌های مدرن، به قرن شانزدهم میلادی در ایتالیا نسبت داده می‌شود. هنرمندانی مانند لئوناردو داوینچی و بعدها، در قرن هجدهم میلادی، ژان-باتیست سیمون شاردن (Jean-Baptiste Siméon Chardin) و ادگار دگا (Edgar Degas) بودند که پاستل را از یک ابزار جانبی به یک مدیوم هنری مستقل و بسیار ارزشمند ارتقا دادند.

در قرن هجدهم، پاستل به اوج محبوبیت خود رسید، به‌ویژه برای پرتره‌نگاری‌های سریع و زنده. طبیعت نرم و پودری این مدیوم، امکان سایه‌پردازی‌های بسیار لطیف و ایجاد درخشش‌های چشمگیر بر روی پوست را فراهم می‌کرد که در هیچ مدیوم دیگری به این سادگی قابل دستیابی نبود.

۱.۲. پاستل در هنر مدرن و معاصر

با ظهور امپرسیونیسم و پست‌امپرسیونیسم، هنرمندان به دنبال ثبت لحظات زودگذر و تأثیرات نوری بودند. پاستل، به دلیل قابلیت ترکیب رنگی بالا و قدرت پوشانندگی قوی، ابزاری ایده‌آل برای این جنبش‌ها شد. هنرمندانی مانند ادگار دگا، مری کاسات و بعدها، هنرمندان اکسپرسیونیست، از پاستل‌های گچی برای خلق آثاری پرانرژی و بافت‌دار استفاده کردند.

۱.۳. پاستل در ایران: نفوذ و کاربرد

اگرچه تاریخچه پاستل در ایران به قدمت نقاشی قهوه‌خانه‌ای یا مینیاتور نیست، اما از اوایل قرن بیستم، با ورود متدهای آموزشی نوین و تأثیرپذیری از آکادمی‌های هنری اروپا، پاستل به عنوان یک ابزار مکمل در رشته‌های طراحی و نقاشی وارد مدارس هنری ایران شد. امروزه، پاستل گچی و روغنی به طور گسترده در آموزش‌های هنری و در میان هنرمندان ایرانی برای خلق آثار منظره، طبیعت بی‌جان و پرتره مورد استفاده قرار می‌گیرد.

---

۲. معرفی جامع پاستل: چیستی، ساختار و جایگاه در خانواده مدادها

پاستل، در هسته خود، یک رنگدانه خشک است که با حداقل مقدار ماده چسباننده (Binder) ترکیب شده است. تفاوت اصلی بین انواع مختلف پاستل، در نوع این چسباننده نهفته است؛ این ماده چسباننده است که تعیین می‌کند پاستل نهایی چقدر سخت، چقدر چرب یا چقدر پودری باشد.

۲.۱. ساختار کلی پاستل

اجزای اصلی هر پاستل عبارتند از:

1. رنگدانه (Pigment): بخش اصلی که مسئول ایجاد رنگ و شدت آن است. کیفیت پاستل مستقیماً به خلوص و غلظت رنگدانه‌های به کار رفته بستگی دارد.
2. چسباننده (Binder): ماده‌ای که ذرات رنگدانه را کنار هم نگه می‌دارد. این می‌تواند شامل صمغ عربی (برای پاستل گچی)، روغن (برای پاستل روغنی) یا موم و واکس (برای برخی انواع پاستل‌های سخت‌تر) باشد.
3. پرکننده (Filler): موادی مانند کائولین یا تالک که برای حجم دادن و تنظیم سختی پاستل استفاده می‌شوند.

۲.۲. جایگاه پاستل در میان مدیوم‌های هنری

پاستل‌ها در یک دسته‌بندی منحصر به فرد قرار می‌گیرند؛ آن‌ها نه کاملاً خشک هستند (مانند گرافیت یا زغال)، و نه مایع (مانند آبرنگ یا اکریلیک). آن‌ها در حد فاصل این دو قرار دارند و به همین دلیل، هنرمندان از انعطاف‌پذیری آن‌ها لذت می‌برند. پاستل‌ها به هنرمند اجازه می‌دهند که همزمان با طراحی دقیق (با استفاده از لبه‌های تیز) و نقاشی گسترده (با استفاده از سطح پهن) کار کند.

---

۳. برند استدلر (Staedtler): نمادی از کیفیت و دقت آلمانی در لوازم هنری

هنگام صحبت از لوازم تحریر و هنری با کیفیت بالا، نام استدلر (Staedtler) بلافاصله در ذهن تداعی می‌شود. این شرکت آلمانی با سابقه‌ای بیش از ۱۸۰ سال، مترادف دقت مهندسی، دوام و کارایی است. هرچند که استدلر بیشتر به خاطر مدادهای گرافیت و مکانیکی خود شهرت دارد، اما در حوزه پاستل نیز جایگاه ویژه‌ای دارد.

۳.۱. فلسفه کیفیت استدلر

فلسفه برند استدلر بر پایه تولید ابزارهایی استوار است که نه تنها استانداردهای کیفی بالایی دارند، بلکه برای استفاده طولانی‌مدت توسط حرفه‌ای‌ها و هنرجویان نیز مناسب باشند. این شرکت در تولید محصولات خود از مواد اولیه درجه یک استفاده می‌کند، که این امر به ویژه در پاستل‌ها، تضمین‌کننده ثبات رنگی و مقاومت در برابر شکستگی است.

۳.۲. پاستل‌های استدلر و جایگاه آن‌ها در بازار

اگرچه ممکن است استدلر تمرکز کمتری بر پاستل‌های هنری حرفه‌ای (مانند پاستل‌های دست‌ساز ویلکس یا سن‌پترزبورگ) داشته باشد، اما مجموعه پاستل‌های گچی و روغنی آن، که اغلب در سری‌های آموزشی و نیمه‌حرفه‌ای عرضه می‌شوند، از نظر خلوص رنگ و سهولت استفاده بسیار مورد توجه قرار می‌گیرند. برای هنرجویانی که تازه شروع کرده‌اند، پاستل استدلر یک نقطه شروع عالی است، زیرا امکان آشنایی با طیف رنگی استاندارد با کیفیتی قابل اعتماد را فراهم می‌کند و ریسک خرید محصولات نامرغوب را کاهش می‌دهد.

---

۴. بررسی کامل انواع پاستل: تفاوت اساسی در چسباننده

سه دسته اصلی پاستل در بازار وجود دارد که هر کدام دنیا و سبک کار مخصوص به خود را می‌سازند: پاستل روغنی، پاستل ذغالی (که خود نوعی پاستل گچی سخت محسوب می‌شود) و پاستل گچی.

۴.۱. پاستل روغنی (Oil Pastels): قدرت رنگ و بافت سنگین

پاستل‌های روغنی شاید بیشترین شباهت را به مداد شمعی‌های دوران کودکی داشته باشند، اما تفاوت آن‌ها در خلوص رنگدانه و چسباننده است.

تعریف و ساختار:

پاستل روغنی از رنگدانه‌های بسیار غلیظ تشکیل شده که با چسباننده‌ای بر پایه روغن (معمولاً روغن کتان یا موم) ترکیب شده‌اند. این ترکیب باعث می‌شود که آن‌ها حالتی نرم، کرمی، و نسبتاً چسبناک داشته باشند.

مزایا:

• ترکیب‌پذیری عالی (Blending): به دلیل وجود روغن، ترکیب رنگ‌ها با یکدیگر بسیار آسان است و می‌توان جلوه‌هایی مشابه رنگ روغن یا مداد شمعی ضخیم ایجاد کرد.
• پوشانندگی بالا (Opacity): رنگ‌های آن‌ها بسیار قوی و مات هستند و به راحتی می‌توانند لایه‌های زیرین را بپوشانند.
• دوام بالا: پس از اجرا، به ندرت نیاز به تثبیت‌کننده دارند، زیرا روغن مانع از پخش شدن پودر می‌شود.
• چسبندگی قوی: روی سطوح مختلف، از جمله کاغذهای صاف و حتی پارچه، به خوبی می‌چسبند.

معایب:

• خشک نشدن: پاستل روغنی هیچ‌گاه کاملاً خشک نمی‌شود و اثر هنری همیشه کمی حالت روغنی دارد.
• سنگینی: برای ایجاد لایه‌های بسیار ضخیم، نیاز به صبر برای خشک شدن نسبی لایه‌های پایینی دارد.
• سختی در لایه‌گذاری: اگر لایه‌ای ضخیم زده شود، لایه‌های بعدی به سختی جذب می‌شوند و ممکن است سطح کار گِلی (Muddy) شود.
• حلال‌ها: برای شستشو یا تغییر بافت، اغلب نیاز به حلال‌های شیمیایی (مانند تربانتین) است که استفاده از آن‌ها نیاز به مهارت دارد.

کاربردها و مناسب چه کسانی است؟

پاستل روغنی برای هنرمندانی که به دنبال بافت‌های قوی، رنگ‌های تند و اجرای سریع هستند، ایده‌آل است. این نوع برای خلق پرتره‌های اکسپرسیونیستی، نقاشی‌های منظره‌ای پرانرژی و کار بر روی سطوح غیرکاغذی بسیار مناسب است. پاستل روغنی برای هنرجویانی که تازه کار را شروع کرده‌اند، یک انتخاب خوب است زیرا کار با آن شبیه به استفاده از رنگ‌های پلاستیکی آشناست.

---

۴.۲. پاستل ذغالی (Charcoal Pastels): مرز بین طراحی و نقاشی

پاستل ذغالی در واقع یک زیرمجموعه از پاستل‌های گچی است، اما به دلیل ترکیب خاص آن که حاوی مقادیر زیادی کربن و چسباننده کمتر است، ماهیتی کاملاً متفاوت و نزدیک به زغال خالص پیدا می‌کند.

تعریف و ساختار:

این پاستل‌ها، ترکیبی از رنگدانه‌های رنگی با مقادیر زیادی کربن فعال یا زغال چوب هستند. این ترکیب باعث می‌شود که رنگ‌های آن‌ها تیره، عمیق، و دارای پوشانندگی زغالی باشند.

درجات سختی و کاربرد:

پاستل ذغالی معمولاً در درجات سختی متفاوتی ارائه می‌شود که تأثیر مستقیمی بر بافت نهایی دارد:

• سخت (Hard): برای خط‌کشی‌های دقیق و سایه‌زنی‌های اولیه.
• متوسط (Medium): برای ایجاد توناژهای اصلی.
• نرم (Soft): برای محو کردن و رسیدن به تیرگی‌های مطلق زغالی.

تکنیک‌ها و کاربرد حرفه‌ای:

پاستل ذغالی بیشتر در طراحی‌های سیاه و سفید یا طراحی‌های اولیه قبل از استفاده از پاستل گچی رنگی به کار می‌رود. هنرمندان با استفاده از این نوع پاستل می‌توانند به عمق و تاریکی بی‌نظیری دست یابند که حتی با بهترین مدادهای گرافیت یا زغال نیز قابل دستیابی نیست. این مدیوم برای دستیابی به کنتراست‌های دراماتیک در پرتره‌های تاریک بسیار محبوب است.

نکته کلیدی: اصلی‌ترین ویژگی پاستل ذغالی، توانایی آن در ایجاد سیاهی‌های مطلق و بافتی بسیار مات و پودری است که به سرعت روی کاغذ پخش می‌شود.

---

۴.۳. پاستل گچی (Soft Pastels): پادشاه رنگ و بافت

پاستل گچی یا پاستل نرم، مشهورترین و گسترده‌ترین نوع پاستل در هنر نقاشی است. هنرمندان اغلب پاستل را با این نوع به خاطر می‌آورند.

تعریف و ساختار:

پاستل گچی با استفاده از رنگدانه‌های خالص با حداقل مقدار چسباننده صمغی (مانند صمغ عربی یا متیل سلولز) ساخته می‌شود. این کم بودن چسباننده باعث می‌شود که پاستل بسیار شکننده، نرم و پودری باشد.

ویژگی‌های متمایز:

• خلوص رنگی: به دلیل درصد بالای رنگدانه، پاستل‌های گچی دارای زنده‌ترین و خالص‌ترین رنگ‌ها هستند.
• بافت مخملی: هنگام اجرا، احساسی شبیه به پودر نرم روی پوست ایجاد می‌کند که به راحتی پخش و ترکیب می‌شود.
• سایه‌زنی بی‌پایان: این مدیوم برای اجرای بی‌نقص تکنیک محو کردن (Blending) ایده‌آل است و امکان ایجاد گرادیان‌های رنگی نامرئی را فراهم می‌کند.

تکنیک‌ها و سطوح مناسب:

پاستل گچی به شدت به سطح زیر کار وابسته است. برای حفظ رنگدانه‌ها و جلوگیری از سقوط پودر، نیاز به کاغذهایی بافت‌دار (مانند کاغذ سنفُی یا کاغذ مخصوص پاستل) است که دندانه‌های لازم برای “گرفتن” پودر را داشته باشند. تکنیک‌های اصلی شامل لایه‌گذاری (Layering)، خراشیدن (Scumbling) و ترکیب با انگشت، پد یا ابزارهای مخصوص است.

هشدار: بزرگترین ضعف پاستل گچی، ماهیت شکننده و پودری آن است که به شدت نیازمند تثبیت‌کننده است.

---

۵. مقایسه تخصصی پاستل گچی، ذغالی و روغنی در قالب جدول حرفه‌ای

برای درک بهتر تفاوت پاستل‌ها، مقایسه مستقیم آن‌ها در یک جدول مرجع ضروری است:

ویژگیپاستل گچی (Soft Pastel)پاستل روغنی (Oil Pastel)پاستل ذغالی (Charcoal Pastel)چسباننده اصلیصمغ گیاهی (آب پایه)روغن و مومزغال و مقدار کمی چسبانندهبافت هنگام اجراپودری، مخملی، خشککرمی، چرب، مومیبسیار پودری، زغالی، ماتقابلیت ترکیبعالی، بسیار آسان، با انگشتخوب (با فشار و گرما)بسیار خوب (بسیار پودری)پوشانندگی (Opacity)خوب تا عالی (بسته به کیفیت)بسیار عالی و سنگینعالی (بسیار مات)نیاز به تثبیت‌کنندهضروری (بسیار زیاد)کم یا صفرضروری (بسیار زیاد)قابلیت ترکیب با آببله (با افزودن مقدار کمی آب)خیر (روغنی است)خیر (به جز ترکیبات خاص)خشک شدن نهاییفوراً خشک است (پودر است)هرگز کاملاً خشک نمی‌شود (باقی می‌ماند)فوراً خشک است (پودر است)مناسب برای لایه‌گذاریعالی (با رعایت تثبیت‌کننده)متوسط (لایه بعدی سخت می‌نشیند)عالی (برای ساخت توناژهای تیره)کاربرد اصلینقاشی رنگی، گرادیان‌های نرمطراحی‌های بافت‌دار، رنگ‌های قویطراحی‌های کنتراست بالا، پرتره سیاه و سفید

---

۶. بررسی بهترین سطوح و کاغذ مناسب برای هر نوع پاستل

انتخاب کاغذ (یا سطح) مناسب، نصف راه موفقیت در کار با پاستل است. هر پاستلی به گونه‌ای متفاوت با بافت کاغذ تعامل می‌کند.

۶.۱. کاغذ ایده‌آل برای پاستل گچی

پاستل گچی برای چسبیدن به سطح، نیاز به “دندانه” (Tooth) یا بافت زبر دارد تا ذرات پودر را در خود نگه دارد.

• کاغذ سنفُی (Canson Mi-Teintes): محبوب‌ترین انتخاب. دارای دو سطح؛ یک طرف صاف و یک طرف بافت‌دار. طرف بافت‌دار بهترین نتیجه را برای پاستل گچی می‌دهد.
• کاغذهای مخصوص پاستل با بافت سنگین: این کاغذها حاوی ذرات ریز ماسه یا سنگریزه هستند که اصطلاحاً “Sand Paper” یا کاغذ سنباده‌ای نامیده می‌شوند و بیشترین ظرفیت نگهداری رنگ را دارند.
• مقوای سیاه یا رنگی: استفاده از کاغذهای رنگی (به خصوص تیره) به هنرمند اجازه می‌دهد تا از رنگ کاغذ به عنوان بخشی از اثر هنری (به عنوان سایه‌ها یا نورها) استفاده کند.

۶.۲. سطوح مناسب برای پاستل روغنی

پاستل روغنی انعطاف‌پذیرتر است، زیرا چسبندگی آن به دلیل روغن موجود در آن است و کمتر به دندانه‌های سطح وابسته است.

• مقوا و کاغذهای ضخیم: این مدیوم سنگین است، بنابراین کاغذ باید ضخامت کافی برای تحمل وزن رنگ را داشته باشد.
• بوم آماده (Canvas): پاستل روغنی را می‌توان مستقیماً روی بوم کار کرد و آن را شبیه به رنگ روغن به کار برد.
• چوب یا تخته: این مدیوم به خوبی روی سطوح چوبی و سخت نیز می‌چسبد.

۶.۳. سطوح مناسب برای پاستل ذغالی

از آنجا که پاستل ذغالی بیشترین پودر را تولید می‌کند، نیاز به سطح بافت‌دار قوی دارد تا از ریزش سریع پودر جلوگیری شود.

• کاغذ سنباده‌ای پاستل (Pastel Board): بهترین گزینه برای حفظ لایه‌های ضخیم و دستیابی به کنتراست‌های بالا.
• کاغذهای با بافت درشت: مشابه پاستل گچی، اما سطوحی که بتوانند تیرگی زغالی را به خوبی نگه دارند ارجحیت دارند.

---

۷. تکنیک‌های حرفه‌ای کار با هر نوع پاستل (مبتدی تا حرفه‌ای)

تسلط بر پاستل فراتر از کشیدن خطوط رنگی است؛ به معنای درک نحوه تعامل پودر، چسباننده و سطح زیر کار است.

۷.۱. تکنیک‌های کلیدی پاستل گچی

الف) لایه‌گذاری (Layering) و ترکیب تدریجی (Blending):

در پاستل گچی، ترکیب رنگ‌ها باید به آرامی انجام شود. هنرمندان حرفه‌ای از تکنیک “Wet Layering” یا همان لایه‌گذاری خشک استفاده می‌کنند: یک رنگ روشن را ابتدا اجرا کرده و سپس با رنگ تیره‌تر روی آن کار می‌کنند و با نوک انگشت یا استامپ (Blending Stump) به آرامی مخلوط می‌کنند. نکته حرفه‌ای: همیشه با رنگ‌های روشن شروع کنید و به سمت تیره‌ترین رنگ‌ها بروید.

ب) خراشیدن (Scumbling) و لایه‌گذاری متقاطع (Cross-Hatching):

برای ایجاد بافت و جلوگیری از اشباع شدن کامل سطح، از تکنیک خراشیدن (اجرای رنگ به صورت خیلی کم فشار روی رنگ زیرین) استفاده می‌شود تا رنگ زمینه کمی نمایان باشد. همچنین، برای افزایش عمق، از خطوط متقاطع با زاویه‌های مختلف برای ایجاد توناژ استفاده می‌شود.

ج) استفاده از پاستل‌های سخت در پایه:

برای طراحی اولیه، از پاستل‌های سخت‌تر (که در واقع شبیه به پاستل‌های مدرسه‌ای هستند) برای ایجاد ساختار و کادربندی استفاده می‌شود، زیرا کمتر پخش می‌شوند و پاک کردن آن‌ها راحت‌تر است.

۷.۲. تکنیک‌های پیشرفته پاستل روغنی

پاستل روغنی به دلیل خاصیت روغنی‌اش، تکنیک‌هایی مشابه رنگ روغن را پشتیبانی می‌کند:

الف) تداخل (Sgraffito):

با اعمال یک لایه ضخیم از پاستل روغنی رنگ تیره، و سپس کشیدن لایه‌ای نازک از رنگ روشن‌تر روی آن، می‌توان با یک ابزار نوک تیز، رنگ بالایی را خراش داد و رنگ زیرین را نمایان کرد؛ این تکنیک برای ایجاد بافت‌های خاص یا نورپردازی استفاده می‌شود.

ب) حل کردن با حلال (Solvent Blending):

این تکنیک حرفه‌ای‌ترین روش ترکیب پاستل روغنی است. با استفاده از قلم‌موهای آغشته به حلال‌های معدنی بدون بو (مانند معدنی اسپریت)، می‌توان رنگ‌های پاستل روغنی را روی سطح حل کرد و بافت یک رنگ روغن رقیق را ایجاد نمود. این کار نیاز به تهویه مناسب دارد.

ج) اعمال فشار متغیر:

پاستل روغنی به فشار بسیار حساس است. برای سایه‌های ملایم، فشار کم و برای پوشش کامل و بافت سنگین، فشار زیاد وارد می‌شود.

۷.۳. تکنیک‌های تخصصی پاستل ذغالی

تمرکز کار با پاستل ذغالی بر بازی با کنتراست و توناژ است.

الف) تکنیک لایه‌بندی تیرگی (Building Darkness):

برای رسیدن به سیاهی مطلق، هنرمندان لایه‌های متعددی از پاستل ذغالی را با فشار کم روی هم می‌گذارند و بین هر لایه از یک تثبیت‌کننده بسیار سبک استفاده می‌کنند تا اجازه دهند پودر کاملاً بنشیند.

ب) پاک کردن کنترل شده (Lifting):

به جای اضافه کردن رنگ سفید، هنرمندان از پاک‌کن‌های خمیری (Kneaded Erasers) برای “برداشتن” کنترل شده رنگ و ایجاد نورها و های‌لایت‌ها استفاده می‌کنند. این تکنیک در طراحی پرتره‌های تاریک بسیار پرکاربرد است.

---

۸. اشتباهات رایج در استفاده از پاستل‌ها و راه‌حل‌های حرفه‌ای

استفاده از پاستل، به خصوص پاستل گچی، مملو از چالش‌هایی است که حتی هنرمندان باتجربه نیز گاهی دچار آن می‌شوند.

۸.۱. مشکل اشباع شدن سطح (Surface Saturation)

مشکل: سطح کاغذ (دندانه‌های آن) پر شده و دیگر قادر به پذیرش پودر رنگ جدید نیست. رنگ‌ها روی سطح می‌لغزند و ترکیب نمی‌شوند.
راه‌حل: این مشکل عمدتاً در پاستل گچی و ذغالی رخ می‌دهد. باید از تثبیت‌کننده موقت استفاده شود تا لایه بالایی کمی به سطح بچسبد و مجدداً فضای کافی برای پذیرش رنگ جدید ایجاد شود. همچنین، همیشه سعی کنید با کمترین میزان پودر، بالاترین پوشش را ایجاد کنید و از فشار بیش از حد در لایه‌های اولیه بپرهیزید.

۸.۲. گِلی شدن کار (Muddying)

مشکل: رنگ‌ها به جای ترکیب زیبا، کدر و قهوه‌ای/خاکستری می‌شوند.
راه‌حل: این اتفاق بیشتر در پاستل روغنی (به دلیل چرب بودن) یا پاستل گچی (به دلیل ترکیب بیش از حد و استفاده از رنگ‌های زیاد) می‌افتد. قانون طلایی: کمتر ترکیب کنید. بگذارید رنگ‌ها با هم همپوشانی داشته باشند تا چشم آن‌ها را ترکیب کند. در پاستل روغنی، از ترکیب بیش از حد یک ناحیه بپرهیزید و بین لایه‌ها استراحت دهید.

۸.۳. شکنندگی بیش از حد پاستل

مشکل: پاستل‌ها هنگام استفاده یا جابجایی می‌شکنند.
راه‌حل: این یک ضعف ذاتی در پاستل‌های نرم (گچی) با درصد بالای رنگدانه است. هنگام خرید پاستل، به بسته‌بندی توجه کنید. در حین کار، پاستل را نزدیک به نوک آن بگیرید تا اهرم کمتری برای شکستن ایجاد شود. پاستل‌های مرغوب‌تر، علی‌رغم نرمی، مقاومت ساختاری بهتری دارند (مانند برخی محصولات حرفه‌ای برندهای ایتالیایی یا فرانسوی).

۸.۴. استفاده نادرست از تثبیت‌کننده

مشکل: استفاده بیش از حد از فیکساتیو باعث تیره شدن رنگ‌ها و از بین رفتن بافت می‌شود.
راه‌حل: فیکساتیو (تثبیت‌کننده) باید در چند مرحله نازک استفاده شود، نه یک مرحله غلیظ. برای پاستل گچی، به جای اسپری‌های سنگین، از فیکساتیوهای مخصوص پاستل که به صورت مایع سبک هستند استفاده کنید و آن‌ها را از فاصله دور اسپری کنید تا فقط پودر را اندکی مرطوب کند.

---

۹. تثبیت‌کننده (Fixative): چه زمانی لازم است و چرا؟

تثبیت‌کننده، یا فیکساتیو، ماده‌ای شیمیایی است که با اسپری شدن روی اثر هنری، یک لایه نازک فیلم پلیمری ایجاد می‌کند تا ذرات رنگدانه را به سطح بچسباند و از پخش شدن آن‌ها جلوگیری کند.

۹.۱. ضرورت استفاده از فیکساتیو

نوع پاستلضرورت استفاده از فیکساتیودلیلپاستل گچیبسیار ضروریذرات رنگدانه هیچ چسبندگی ذاتی ندارند و به راحتی با کمترین تماس یا جابجایی پخش می‌شوند.پاستل ذغالیبسیار ضروریساختار پودری آن شدیداً مستعد ریزش است.پاستل روغنیغیرضروریروغن موجود در آن، رنگدانه‌ها را به خود می‌گیرد و تثبیت می‌کند.

۹.۲. انتخاب فیکساتیو مناسب

• فیکساتیوهای استاندارد (Soft Fixative): این‌ها برای پاستل گچی ایده‌آل هستند. باید با فواصل زیاد و به صورت چند لایه بسیار نازک اعمال شوند. این نوع فیکساتیو، کنتراست اولیه را حفظ می‌کند.
• فیکساتیوهای رزینی یا اسپری‌های قوی: این‌ها اغلب اثر هنری را کمی تیره‌تر می‌کنند و برای کارهایی که نیاز به مقاومت فیزیکی بیشتری دارند (مانند پیش‌طرح‌ها)، مناسبند.
• نکته حرفه‌ای: همیشه ابتدا روی یک تکه کاغذ تمرین کنید تا میزان پخش شدن رنگ پس از اعمال فیکساتیو را بسنجید. استفاده از فیکساتیو پیش از اتمام کار، می‌تواند در لایه‌های بعدی مانع از لایه‌گذاری شود.

---

۱۰. انتخاب پاستل مناسب بر اساس سطح مهارت

انتخاب صحیح پاستل تأثیر شگرفی بر انگیزه و پیشرفت هنرجو دارد. بازار لوازم هنری گزینه‌هایی برای هر سطح مهارت ارائه می‌دهد.

۱۰.۱. پاستل مناسب برای کودکان و مبتدیان مطلق

برای کودکان، هدف اصلی باید راحتی استفاده، مقاومت در برابر شکستن و ایمنی باشد.

• پیشنهاد: پاستل روغنی (مدل‌های دانش‌آموزی) یا پاستل‌های گچی سخت (معمولاً در ست‌های ۱۲ یا ۲۴ رنگ). پاستل روغنی به دلیل عدم نیاز به تثبیت و مقاومت در برابر فشار، بهترین گزینه برای سرگرمی و آشنایی اولیه با رنگ‌ها است.

۱۰.۲. پاستل مناسب برای هنرجویان و کارآموزان (آموزش آکادمیک)

هنرجویان نیاز به ابزاری دارند که کیفیت رنگ خوبی داشته باشد اما از نظر اقتصادی نیز مقرون به صرفه باشد تا بتوانند با خیال راحت تمرین کنند.

• پیشنهاد: پاستل‌های گچی مدرسه‌ای با کیفیت متوسط (مانند سری‌های استاندارد استدلر یا برندهای مشابه) و پاستل‌های روغنی با کیفیت متوسط. این ابزارها اجازه می‌دهند تکنیک‌های پایه مانند ترکیب و لایه‌گذاری را بدون هزینه زیاد روی پاستل‌های هنرمندی بیاموزند.

۱۰.۳. پاستل مناسب برای هنرمندان حرفه‌ای

هنرمندان حرفه‌ای به دنبال خلوص رنگی، گستره وسیع توناژ و بافت منحصربه‌فرد هستند.

• پیشنهاد: پاستل‌های گچی نرم حرفه‌ای (High Pigment Load) با تعداد رنگ بالا (۶۰ تا ۱۲۰ رنگ یا بیشتر). این‌ها بهترین عملکرد را در ترکیب، عمق و حفظ بافت ارائه می‌دهند. در این سطح، برندهایی که پاستل را دست‌ساز تولید می‌کنند (مانند نان-کینگ، سِنِلیِر، پِینتِرس سِنت) مورد توجه قرار می‌گیرند. برای پاستل روغنی، نسخه‌های حرفه‌ای با محتوای روغن بالاتر انتخاب می‌شوند.

---

۱۱. نکات مهم خرید پاستل: راهنمای انتخاب هوشمندانه

خرید پاستل نیازمند دقت است، چرا که کیفیت مواد اولیه مستقیماً بر خروجی نهایی کار شما تأثیر می‌گذارد.

۱۱.۱. تعداد رنگ در مقابل کیفیت رنگ

یک هنرمند مبتدی ممکن است فکر کند تعداد رنگ بیشتر بهتر است. اما یک هنرمند حرفه‌ای می‌داند که داشتن ۵۰ رنگ با کیفیت عالی بسیار بهتر از ۱۰۰ رنگ با کیفیت پایین است.

• برای مبتدیان: مجموعه‌های ۱۲ تا ۳۶ رنگ برای یادگیری مبانی کافی است.
• برای حرفه‌ای‌ها: جستجو برای مجموعه‌هایی با بالاترین درصد رنگدانه (Pigment Load) و درجات مختلف شدت (Tinting Strength).

۱۱.۲. سختی یا نرمی: نقطه تعادل

• اگر کار شما نیاز به جزئیات زیاد و خطوط دقیق دارد، پاستل‌های سخت‌تر (که به پاستل‌های نیمه‌نرم یا حتی مدادهای پاستلی نزدیک‌ترند) را انتخاب کنید.
• اگر به دنبال ترکیب‌های نرم و افکت‌های نقاشی هستید، پاستل‌های نرم را انتخاب کنید. این امر به‌ویژه در پاستل گچی صادق است.

۱۱.۳. ارزیابی برندها و بررسی مشخصات فنی

هنگام خرید، به دنبال این اصطلاحات باشید:

1. Lightfastness (ثبات نوری): این مهم‌ترین فاکتور برای پاستل است، زیرا نقاشی‌های پاستل اگر در معرض نور مستقیم قرار گیرند، ممکن است رنگ خود را از دست بدهند یا کدر شوند. پاستل‌های حرفه‌ای با کد ASTM II یا I (عالی) مشخص می‌شوند.
2. Pigment vs. Dye: همیشه رنگدانه‌های خالص (Pigment) را بر رنگ‌های شیمیایی (Dye) ترجیح دهید، زیرا رنگدانه‌ها در برابر نور پایدارترند.
3. پاستل استدلر: همان‌طور که ذکر شد، برندهایی مانند استدلر ثبات کیفیت خوبی در خطوط تولید مدرسه‌ای ارائه می‌دهند که برای یادگیری مناسب است.

۱۱.۴. خرید تک‌رنگ‌ها

هنگامی که در یک مدیوم خاص (مانند پاستل گچی) مهارت پیدا کردید، به جای خرید ست‌های کامل، رنگ‌هایی که بیشتر استفاده می‌کنید (مثل سفید، سیاه، رنگ‌های پوستی و رنگ‌های اصلی) را به صورت تک‌رنگ خرید پاستل کنید تا مجموعه‌تان کارآمدتر شود و مجبور به خرید رنگ‌هایی که هرگز استفاده نمی‌کنید، نباشید.

---

۱۲. جمع‌بندی نهایی و پیشنهاد خرید هوشمندانه

پاستل‌ها، با تنوع ساختاری بین گچی، روغنی و ذغالی، یک راه قدرتمند برای بیان هنری ارائه می‌دهند. درک تفاوت پاستل گچی با ذغالی و روغنی نه تنها ابزارهای شما را تعریف می‌کند، بلکه سبک هنری شما را نیز شکل می‌دهد.

اگر به دنبال لطافت، بافت مخملی و ترکیب‌های روان هستید، پاستل گچی پادشاهی شماست؛ اما آمادگی کار با فیکساتیو را داشته باشید. اگر خواهان بافت قوی، قابلیت کار روی سطوح متنوع و ماندگاری بدون تثبیت‌کننده هستید، پاستل روغنی ابزار شماست. و در نهایت، اگر تمرکزتان بر کنتراست‌های دراماتیک و عمق سیاهی است، پاستل ذغالی بهترین انتخاب است.

برای کسانی که تازه سفر هنری خود را آغاز کرده‌اند، توصیه می‌شود با یک ست پایه از پاستل‌های گچی با کیفیت مناسب (مانند ست‌های استدلر) شروع کنند تا بافت و قابلیت ترکیب آشنا شوند، سپس به سمت پاستل روغنی برای پروژه‌های بافت‌دار یا پاستل‌های حرفه‌ای‌تر حرکت کنند. سرمایه‌گذاری هوشمندانه، شناخت صحیح از ابزار است، و این راهنما تلاش کرد تا این شناخت را به طور کامل فراهم آورد.

---

سوال متداول (FAQ) درباره انواع پاستل‌ها

۱. تفاوت اصلی بین پاستل گچی و پاستل روغنی چیست؟

تفاوت اصلی در چسباننده است. پاستل گچی از صمغ گیاهی (چسباننده خشک) استفاده می‌کند و حالت پودری دارد، در حالی که پاستل روغنی از روغن و موم استفاده می‌کند و حالتی کرمی و چرب دارد و هرگز کاملاً خشک نمی‌شود.

۲. آیا می‌توانم روی نقاشی پاستل گچی را با آب ترکیب کنم؟

بله، پاستل گچی به دلیل پایه صمغی‌اش، می‌تواند با مقدار بسیار کمی آب یا الکل به عنوان حلال ترکیب شود تا جلوه‌ای شبیه آبرنگ یا گواش ایجاد کند، اگرچه این کار نیازمند احتیاط است. پاستل روغنی با آب ترکیب نمی‌شود.

۳. چرا پاستل‌های گچی من مدام پخش می‌شوند؟

این به دلیل ماهیت پودری و نداشتن چسبندگی قوی است. پاستل گچی نیاز به کاغذ با بافت زبر (دندانه دار) دارد تا ذرات پودر را نگه دارد. همچنین، استفاده از تثبیت‌کننده (فیکساتیو) در حین کار ضروری است.

۴. آیا پاستل ذغالی همان زغال است؟

خیر. پاستل ذغالی یک پاستل رنگی است که حاوی مقادیر زیادی کربن (زغال) است تا به تیرگی مطلق برسد، در حالی که زغال خالص فقط کربن و چسباننده اندک است و محدود به توناژهای سیاه و سفید است.

۵. عمر مفید یک اثر هنری که با پاستل گچی کشیده شده چقدر است؟

اگر به خوبی با فیکساتیو تثبیت شود و در قاب محافظ و دور از نور مستقیم خورشید قرار گیرد، می‌تواند صدها سال دوام بیاورد. اما بدون فیکساتیو، به راحتی در عرض چند سال با کوچکترین تماس تخریب می‌شود.

۶. آیا می‌توان روی پاستل روغنی نقاشی رنگ روغن کشید؟

بله، به دلیل پایه روغنی، پاستل روغنی یک زیرآیند (Underpainting) عالی برای رنگ روغن محسوب می‌شود. با این حال، باید اطمینان حاصل کنید که لایه پاستل روغنی به خوبی روی سطح چسبیده باشد.

۷. برند استدلر (Staedtler) چه جایگاهی در بازار پاستل دارد؟

استدلر بیشتر به دلیل کیفیت بالا در مدادهای گرافیت و ابزارهای مهندسی شناخته شده است. پاستل‌های آن معمولاً کیفیت خوبی برای هنرجویان و سطوح مدرسه‌ای دارند و ثبات رنگی مناسبی ارائه می‌دهند.

۸. بهترین تکنیک برای ترکیب رنگ‌ها در پاستل گچی چیست؟

بهترین و رایج‌ترین تکنیک، استفاده از نوک انگشت است. فشار ملایم انگشت گرما تولید کرده و پودر را به خوبی با لایه زیرین مخلوط می‌کند و حسی مخملی ایجاد می‌نماید.

۹. چه زمانی باید بین پاستل‌ها از فیکساتیو استفاده کنم؟

فقط در کار با پاستل گچی و ذغالی. پس از هر چند لایه که احساس کردید سطح در حال پر شدن است، باید یک لایه نازک از فیکساتیو بزنید تا پودر تثبیت شده و فضا برای لایه‌های بعدی ایجاد شود.

۱۰. تفاوت پاستل گچی سخت و نرم چیست؟

پاستل نرم (Soft) حاوی رنگدانه بیشتر و چسباننده کمتر است، بسیار پودری است و ترکیب‌پذیری عالی دارد. پاستل سخت (Hard) چسباننده بیشتری دارد، کمتر پودر می‌شود و برای خط‌کشی‌ها و اجرای جزئیات مناسب‌تر است.

۱۱. آیا می‌توانم پاستل روغنی را با مداد شمعی معمولی اشتباه بگیرم؟

بله، اما پاستل روغنی خلوص رنگی، قدرت پوشانندگی و دوام بسیار بالاتری نسبت به مداد شمعی دانش‌آموزی دارد، زیرا از رنگدانه‌های خالص هنری استفاده می‌کند.

۱۲. کدام نوع پاستل برای خلق پرتره‌های واقع‌گرایانه بهتر است؟

پاستل گچی به دلیل قابلیت سایه‌پردازی‌های بسیار نرم و نامرئی، بهترین گزینه برای توناژهای پوست و جزئیات ظریف چهره است.

۱۳. آیا پاستل ذغالی برای طراحی منظره مناسب است؟

پاستل ذغالی بیشتر برای تمرکز بر فرم و توناژ در طراحی‌های تک رنگ یا دو رنگ مناسب است. برای منظره رنگی، پاستل گچی ارجحیت دارد.

۱۴. آیا پاستل روغنی برای کار کودکان ایمن است؟

اکثر پاستل‌های روغنی مدرن غیرسمی (Non-toxic) هستند، اما به دلیل وجود روغن، تمیز کردن آن‌ها از لباس و سطوح کمی دشوارتر است.

۱۵. منظور از “ASTM Lightfastness Rating” در پاستل چیست؟

این رتبه‌بندی میزان مقاومت رنگدانه در برابر نور خورشید را نشان می‌دهد. رتبه I (عالی) یا II (خوب) نشان می‌دهد که اثر هنری شما در طول زمان رنگ خود را حفظ خواهد کرد.

۱۶. آیا می‌توانم پاستل گچی را روی پاستل روغنی اجرا کنم؟

این ترکیب دشوار است. پاستل گچی به دلیل ماهیت پودری خود، به خوبی روی سطح چرب و روغنی نمی‌نشیند و به سرعت سُر می‌خورد. بهتر است ترتیب را برعکس کنید (ابتدا گچی، سپس روغنی با احتیاط).

۱۷. چطور پاستل گچی شکسته را استفاده کنم؟

پاستل گچی شکسته را دور نریزید! آن را مانند یک قطعه بزرگ پودر در نظر بگیرید. با استفاده از سطح پهن پاره شده، می‌توانید مناطق وسیعی را به سرعت با یک رنگ پوشش دهید.

۱۸. برای پاک کردن اشتباهات در پاستل گچی، چه ابزاری مناسب است؟

بهترین ابزار پاک‌کن خمیری (Kneaded Eraser) است. این پاک‌کن با فشار ملایم، پودر رنگ را به جای مالش دادن، به خود جذب می‌کند و به سطح آسیب نمی‌زند.

۱۹. بهترین کاغذ برای شروع کار با پاستل گچی کدام است؟

کاغذ Canson Mi-Teintes یا هر کاغذ دیگری که دارای بافت نسبتاً خوب و وزن بالا (حداقل ۲۰۰ گرم به بالا) باشد، برای شروع عالی است.

۲۰. چه زمانی باید به جای پاستل گچی، پاستل روغنی بخرم؟

اگر پروژه‌تان نیاز به درخشش، بافت سنگین دارد، یا می‌خواهید روی سطوحی غیر از کاغذ کار کنید، یا نمی‌خواهید از تثبیت‌کننده استفاده کنید، پاستل روغنی انتخاب مناسب‌تری است.