کشف تکان‌دهنده دانشمندان؛ میلیون‌ها نفر در سراسر جهان بی‌آنکه بدانند حس بویایی خود را از دست داده‌اند

👃 میلیون‌ها نفر بی‌خبر از خاموشی بویایی؛ پژوهش تازه از اثر ماندگار کووید‑۱۹ بر حس بویایی انسان

با گذشت بیش از پنج سال از آغاز دنیاگیری کووید–۱۹، اثرات مستقیم و غیرمستقیم این ویروس هنوز در سراسر جهان ادامه دارد. اگرچه تب سکته‌های ریوی، مشکلات قلبی و خستگی مزمن طی سال‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته است، اما پژوهش تازه‌ای نشان می‌دهد یکی از پیامدهای پنهان و کمتر شناخته‌شده‌ی کرونا، از دست رفتن خاموش حس بویایی در میلیون‌ها نفر است — بدون آن‌که بسیاری از آن‌ها حتی از این موضوع آگاه باشند.

تحقیقات تازه‌ای که توسط گروهی از پژوهشگران دانشگاه نیویورک منتشر شده و نتایج آن در ژورنال علمی JAMA Network Open چاپ شده است، تصویری تکان‌دهنده از میزان از دست دادن بویایی در میان مردم جهان ارائه می‌دهد. این مطالعه نه‌تنها ضعف بویایی را در میان بیماران کرونایی تأیید می‌کند، بلکه نشان می‌دهد این اختلال ممکن است حتی در افرادی که هرگز تصور نمی‌کرده‌اند بویایی‌شان آسیب دیده باشد، وجود داشته باشد.

🌍 جهان پس از کرونا؛ بحران‌هایی که دیده نمی‌شوند

وقتی در سال ۲۰۲۰ ویروس جدید کرونا برای نخستین بار شناسایی شد، از بین رفتن حس بویایی یکی از نشانه‌های بارز بیماری محسوب می‌شد و پزشکان از آن برای تشخیص‌های اولیه استفاده می‌کردند. بیشتر بیماران این تغییر را موقتی می‌دانستند؛ در بسیاری از موارد حس بویایی پس از چند هفته بازمی‌گشت. اما اکنون در نگاه پساکرونا، پژوهش‌های ژرف‌تر نشان داده‌اند که این اثر ممکن است دائمی یا بسیار طولانی‌مدت باشد – و حتی بدون آن‌که فرد خود متوجه شود، حس بویایی‌اش کاهش یابد.

به‌گفته‌ی متخصصان، این پدیده نه‌تنها جنبه‌ی حسی دارد، بلکه از نظر روانی و ایمنی نیز خطرناک است. حس بویایی علاوه بر درک لذت بوها، نقش محافظتی دارد؛ از جمله تشخیص نشت گاز، دود آتش، یا غذای فاسد. از دست دادن این حس، زندگی روزمره‌ی میلیون‌ها نفر را در سکوت تغییر داده است.

🔬 بررسی علمی جدید؛ آزمایش روی هزاران داوطلب

در پژوهش تازه، ۲٬۹۵۶ نفر که پیش‌تر به کووید‑۱۹ مبتلا شده بودند و ۵۶۹ نفر از افرادی که سابقه‌ی ابتلا نداشتند، در آزمایش‌های گسترده‌ی بویایی شرکت کردند. آزمایش‌ها حدود ۶۷۱ روز (نزدیک به دو سال) پس از زمان ابتلای اولیه انجام شد تا اثرات بلندمدت بیماری بررسی شود.

نتیجه‌ها شگفت‌انگیز بودند:

• از میان گروه مبتلایان، ۱٬۳۹۳ نفر خودشان احساس می‌کردند بویایی‌شان کاهش یافته است؛ تست‌ها نشان داد حدود ۸۰٪ از این افراد واقعاً دارای اختلال‌اند.
• اما نکته‌ی تکان‌دهنده‌تر این بود که از میان ۱٬۵۶۳ نفر دیگر که هیچ مشکلی گزارش نکرده بودند، در ۶۶٪ از آن‌ها درجاتی از کاهش یا فقدان حس بویایی وجود داشت!

به‌عبارتی، دو سوم از مبتلایان سابق کرونا ممکن است بدون آگاهی دچار آسیب بویایی باشند. این آمار، جمعیت جهانی را به میلیون‌ها نفر برآورد می‌کند که بی‌خبر از این آسیب با زندگی معمول ادامه می‌دهند.

👩‍⚕️ اظهار نظر دکتر لئورا هورویتز؛ نشانه‌ای نادیده گرفته‌شده

«یافته‌های ما نشان می‌دهد کاهش حس بویایی یکی از پیامدهای ماندگار کووید‑۱۹ است، و در اغلب موارد بیمار از آن بی‌خبر می‌ماند.»

این را دکتر لئورا هورویتز (Leora Horwitz)، استاد دانشکده پزشکی دانشگاه نیویورک و نویسنده‌ی ارشد پژوهش می‌گوید. به باور او، از دست دادن بویایی در میان بیماران پساکرونا به دلایل مختلفی شناخته نشده باقی مانده است؛ از جمله اینکه مغز انسان می‌تواند تا حدی خود را با تغییرات حسی تطبیق دهد و احساس نبود بو را طبیعی تلقی کند.

هورویتز معتقد است این مسئله باید در برنامه‌های مراقبت پس از کرونا (post‑COVID care) لحاظ شود. او هشدار می‌دهد که کاهش بویایی نه‌تنها کیفیت زندگی را پایین می‌آورد، بلکه با افزایش احتمال افسردگی، اضطراب و اختلال تغذیه‌ای نیز همراه است. افراد اغلب کمتر از قبل از غذا لذت می‌برند، اشتهایشان تغییر می‌کند و درک‌ناپدیدی محیط پیرامون باعث کاهش ارتباطات اجتماعی می‌شود.

🧠 ارتباط احتمالی با آسیب‌های مغزی و عصبی

پژوهشگران احتمال می‌دهند علت اینکه برخی بیماران نمی‌توانند کاهش بویایی خود را تشخیص دهند، به آسیب‌های عصبی مرتبط با مغز مربوط باشد.

ویروس کرونا نه‌تنها سلول‌های مسیر بینی (گیرنده‌های بویایی در اپی‌تلیوم بویایی) را هدف قرار می‌دهد، بلکه می‌تواند به بافت‌های عصبی متصل به مغز آسیب برساند. این آسیب باعث می‌شود ناحیه‌هایی از مغز که مسئول درک و آگاهی از حس بو هستند، عملکرد طبیعی خود را از دست بدهند. در نتیجه، فرد ممکن است بدون اینکه بداند، دچار بی‌بویی کامل باشد.

تحقیقات تصویربرداری MRI نیز در سال‌های گذشته نشان داده‌اند که در برخی بیماران پس از کرونا، حجم برخی نواحی مغز به‌ویژه لوب فرونتال و سیستم بویایی مرکزی کاهش یافته است. این تغییرات عصبی ممکن است دلیل اصلی بی‌خبری افراد از خاموشی حس بویایی‌شان باشد.

🦠 از دست دادن بویایی در عفونت‌های ویروسی دیگر

پدیده‌ی از بین رفتن بویایی تنها مختص کرونا نیست. پیش‌تر نیز در عفونت‌های ویروسی نظیر آنفلوآنزا، ویروس‌های رنو (سرماخوردگی‌های معمول) و حتی برخی ویروس‌های هرپس، آسیب موقت به گیرنده‌های بویایی گزارش شده بود.

ویروس‌ها با حمله به سلول‌های پشتیبان و نورون‌های بویایی در مسیر بینی، ارتباط میان گیرنده‌ها و مغز را مختل می‌کنند. پس از پایان بیماری، این سلول‌ها معمولاً بازسازی می‌شوند و حس بویایی برمی‌گردد. ولی در مورد کووید‑۱۹، به‌نظر می‌رسد آسیب پایدارتر و ترمیم کندتر است.

یکی از فرضیه‌های علمی نشان می‌دهد واکنش شدید ایمنی بدن در برابر ویروس، با آزادسازی مولکول‌های التهابی به نام سایتوکین‌ها ممکن است خود موجب آسیب به شبکه‌ی بویایی شود. به همین دلیل برخی بیماران حتی پس از بهبودی کامل جسمی، در سطح عصبی دچار تغییر دائمی می‌شوند.

⚖️ مقایسه نتایج بین افراد مبتلا و غیرمبتلا

نکته جالب دیگر در این تحقیق، مشاهده‌ی نرخ نسبتاً بالا از کاهش بویایی در گروه کنترل (غیرمبتلا) بود. حدود ۶۰٪ از افراد غیرمبتلا نیز درجاتی از ضعف بویایی داشتند. این رقم در نگاه اول عجیب است، اما پژوهشگران توضیحی منطقی دارند: ممکن است بسیاری از آنان پیش‌تر بدون تشخیص رسمی به کرونا مبتلا شده باشند یا دچار اختلالات دیگر حسی باشند که تاکنون از آن اطلاع نداشته‌اند.

هورویتز در مقاله یادآور می‌شود که این داده‌ها باید با احتیاط تفسیر شوند؛ زیرا کاهش بویایی می‌تواند دلایل دیگری از جمله سن بالا، آلرژی مزمن، استعمال دخانیات، آلودگی هوا یا بیماری‌های عصبی نیز داشته باشد. با این حال، الگوی مشاهده‌شده در مبتلایان کووید‑۱۹ به‌قدری قوی است که ارتباط این بیماری با اختلال بویایی را قطعی می‌سازد.

🧬 برآورد جهانی؛ میلیون‌ها نفر با بویایی خاموش

اگر الگوی به‌دست‌آمده از هزاران شرکت‌کننده‌ی این مطالعه به جمعیت جهانی تعمیم داده شود، نتیجه ترسناک است.

با در نظر گرفتن میلیاردها نفری که طی پنج سال گذشته به کرونا مبتلا شده‌اند، تخمین‌ها نشان می‌دهد ده‌ها میلیون نفر در سراسر جهان ممکن است بی‌آنکه بدانند، دچار درجاتی از کاهش حس بویایی یا بی‌بویی (anosmia) باشند.

این اختلال خاموش، پیامدهای وسیعی دارد — از خطرات ایمنی و تغذیه گرفته تا تأثیر بر روابط اجتماعی. انسان‌ها جهان را تا حد زیادی از طریق بوها تجربه می‌کنند؛ از بوی قهوه صبح تا عطر خاک باران‌خورده. هنگامی‌که این حس از میان می‌رود، کیفیت زندگی و حتی عملکرد روانی فرد متحول می‌شود.

🩺 پیامدهای روانی و اجتماعی از دست دادن بویایی

بی‌بو شدن در نگاه نخست شاید کوچک به‌نظر برسد، اما اثرات آن فراتر از آن است که تصور شود. مطالعات روان‌شناختی طی سال‌های اخیر نشان داده‌اند:

• افراد مبتلا به اختلال بویایی دو برابر بیشتر مستعد افسردگی هستند.
• کاهش لذت از غذا و بوها به اختلال تغذیه و کاهش وزن منجر می‌شود.
• برخی بیماران دچار احساس دوری از محیط و کاهش میل جنسی می‌شوند، زیرا حس بو در مغز مستقیماً با احساسات و خاطرات مرتبط است.

هورویتز در بخش دیگری از مقاله تأکید می‌کند:

«هر بویی که در زندگی لمس می‌کنیم بخشی از هویت ماست. از دست دادن حس بویایی، نوعی گسست نامرئی از واقعیت روزمره ایجاد می‌کند.»

🔎 نبود آگاهی عمومی و ضرورت پایش بویایی

بسیاری از افراد به اشتباه تصور می‌کنند حس بویایی فقط برای تشخیص عطرهاست؛ از همین رو، هیچ‌گاه کاهش جزئی آن را تهدیدی نمی‌دانند. اما متخصصان هشدار می‌دهند بی‌توجهی به کاهش بویایی می‌تواند به مشکلات شدیدتر منجر شود.

حس بویایی ارتباط نزدیکی با سیستم چشایی و تعادل عصبی دارد و آسیب به آن ممکن است پیامدهایی در سایر حواس ایجاد کند.

پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند آزمایش ساده‌ی بویایی به بخشی از معاینات دوره‌ای پس از کووید و حتی چکاپ‌های عمومی سلامت تبدیل شود. این آزمایش‌ها معمولاً شامل مقایسه‌ی قدرت تشخیص چند بوی مشخص (مانند قهوه، مرکبات، نعناع، بنزین) است.

💊 آیا راه درمانی وجود دارد؟

تا امروز، روش قطعی برای بازگرداندن حس بویایی در مبتلایان پس از کرونا شناخته نشده است، اما تحقیقات در حال پیشرفت‌اند. چند رویکرد نوین عبارت‌اند از:

1. تمرین بویایی (Olfactory Training): استنشاق مداوم بوهای قوی خاص مثل گل رز، لیمو، اکالیپتوس و میخک برای تحریک دوباره‌ی سلول‌های گیرنده.
2. داروهای ضدالتهابی و ویتامین A: پژوهش‌ها در حال بررسی اثر آن‌ها بر بازسازی اپی‌تلیوم بویایی‌اند.
3. تحریک عصبی: استفاده از روش‌های نورومدولاسیون برای فعال‌کردن مسیرهای بویایی خاموش.

با وجود امیدواری‌های موجود، متخصصان تأکید می‌کنند روند درمان ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها طول بکشد و نیاز به پایش دائمی دارد.

⚠️ از دست دادن بویایی؛ زنگ خطر برای سلامت عمومی

از دست دادن حس بویایی ممکن است پیامد بیماری‌های دیگر هم باشد؛ ازجمله پیری زودرس، آلزایمر، پارکینسون، آسیب ضربه‌ای مغز و سینوزیت مزمن. به همین دلیل، پژوهشگران معتقدند باید اختلال بویایی را به عنوان نشانگر زیستی سلامت مغز جدی گرفت.

از دید اپیدمیولوژیک، بحران بی‌خبری از بی‌بویی ممکن است همانند یخ‌کوهی پنهان در آمار جهانی کرونا باشد؛ چیزی که فقط نوک آن دیده شده و پرتگاه اصلی در زیر آب نهفته است.

🌟 نتیجه‌گیری؛ جهان بی‌بو در پساکرونا

پژوهش تازه از دانشگاه نیویورک تصویری از واقعیت تلخ ارائه می‌دهد: میلیون‌ها نفر در سراسر زمین، پس از کرونا در دنیایی زندگی می‌کنند که بخشی از آن خاموش شده است — دنیایی بدون بو، بدون هشدار، بدون خاطره‌ی رایحه‌ها.

از دست دادن حس بویایی صرفاً نشانه‌ای ساده نیست؛ بیانگر تغییری اساسی در ارتباط مغز، بدن و محیط است.

این کشف باید زنگ هشداری برای نهادهای بهداشتی باشد تا در میان موج پیامدهای پسا‌کرونا، اختلالات بویایی را نادیده نگیرند. شاید در آینده با شناخت دقیق‌تر از سازوکار عصبی این پدیده، راه‌های درمانی برای بازگرداندن حس بو و بخشی از زیبایی فراموش‌شده‌ی زندگی پیدا شود.

❓ سوالات متداول (FAQ)

۱. آیا از دست دادن بویایی پس از کرونا دائمی است؟

در اغلب افراد موقتی است و در چند هفته تا چند ماه بازمی‌گردد، اما پژوهش‌ها نشان داده‌اند که در درصد قابل توجهی می‌تواند ماندگار یا بسیار طولانی‌مدت باشد.

۲. چرا بسیاری از افراد از کاهش بویایی خود خبر ندارند؟

به‌دلیل تطبیق مغز با وضعیت جدید یا آسیب عصبی در نواحی تشخیص بویایی، فرد ممکن است ناتوانی را حس نکند. برخی نیز شدت واقعی کاهش را دست‌کم می‌گیرند.

۳. چگونه می‌توان بویایی خود را در خانه آزمایش کرد؟

می‌توان با بوهای آشنا نظیر قهوه، عطر، سیر یا مرکبات تست ساده‌ای انجام داد. اگر بوی آن‌ها را ضعیف‌تر یا متفاوت حس می‌کنید، احتمال کاهش بویایی وجود دارد.

۴. آیا واکسن کرونا می‌تواند از آسیب بویایی جلوگیری کند؟

واکسن‌ها احتمال ابتلای شدید را کاهش می‌دهند، در نتیجه خطر آسیب عصبی مرتبط با ویروس کمتر می‌شود؛ بنابراین تأثیر محافظتی غیرمستقیم دارند.

۵. درمان‌های موجود برای بازگرداندن حس بویایی کدام‌اند؟

تمرین بویایی، مصرف مکمل‌های ضدالتهابی، و درمان‌های عصبی تجربی از جمله روش‌های در حال بررسی هستند. هیچ درمان سریع و تضمینی فعلاً وجود ندارد.

۶. کاهش بویایی چه اثراتی بر سلامت روان دارد؟

بی‌بویی ممکن است باعث افسردگی، اضطراب، اختلال در اشتها و کاهش ارتباطات اجتماعی شود، زیرا حس بو مستقیماً با احساسات و خاطرات پیوند دارد.

۷. آیا همه‌ی کاهش‌های بویایی ناشی از کرونا هستند؟

خیر؛ عوامل دیگری مانند سن، آلرژی، مصرف سیگار و آلودگی هوا نیز می‌توانند بویایی را تضعیف کنند. اما از زمان دنیاگیری، کرونا مهم‌ترین دلیل جدید محسوب می‌شود.

۸. چگونه می‌توان از کاهش بویایی پیشگیری کرد؟

حفظ سلامت عمومی، پرهیز از تماس مکرر با ویروس‌ها، استفاده از ماسک در آلودگی هوا و مراجعه دوره‌ای به متخصص گوش و حلق و بینی توصیه می‌شود.

👃 این مقاله برگرفته از پژوهش‌های دانشگاه نیویورک و گزارش تخصصی منتشر شده در JAMA Network Open است؛ تحلیلی که نشان می‌دهد ویروس کرونا نه‌فقط ریه‌ها، بلکه شاید خاطرات و احساس انسان‌ها را نیز بی‌صدا از رنگ و بو تهی کرده است.