خروج نابغه هوش مصنوعی از متا؛ شوک بزرگ زاکربرگ و آغاز فصل تازه در رقابت جهانی هوش مصنوعی

خروج یان لکان از متا و شوک بزرگ به زاکربرگ

مارک زاکربرگ شاید هیچ‌گاه تصور نمی‌کرد یکی از پایه‌گذاران اصلی انقلاب هوش مصنوعی در شرکتش، روزی تصمیم بگیرد مسیر تازه‌ای را آغاز کند. در نوامبر ۲۰۲۵، جدایی یان لکان از متا به تیتر اول رسانه‌های علمی و اقتصادی جهان بدل شد. او پس از ۱۲ سال فعالیت در متا، برنامه‌ای مستقل با نام «هوش ماشینی پیشرفته» یا AMI (Advanced Machine Intelligence) کلید زده است تا دوران پس از مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs) را رقم بزند. این رویداد، زنگ خطری برای ساختار پژوهش‌های بنیادی در متا و شاید آغاز فصل تازه‌ای برای رقابت جهانی در AI باشد. این مقاله به بررسی عمیق دلایل این جدایی، پیامدهای آن برای متا و چشم‌انداز پروژه جدید لکان خواهد پرداخت.

پیشینه لکان در متا: پایه‌گذار FAIR

یان لکان، استاد دانشگاه نیویورک (NYU) و یکی از سه پدرخوانده یادگیری عمیق (به همراه جفری هینتون و یوشوا بنجیو)، در سال ۲۰۱۳ برای هدایت آزمایشگاه تحقیقاتی هوش مصنوعی فیسبوک (که بعدها به FAIR یا Facebook AI Research تغییر نام داد) وارد متا شد. هدف اصلی FAIR، مطابق با دیدگاه لکان، تحقیق در زمینه شناخت و استدلال ماشینی بود، نه صرفاً توسعه محصولات مصرفی کوتاه‌مدت.

لکان در طول سال‌های حضورش در متا، تحولات بنیادینی در حوزه یادگیری عمیق ایجاد کرد. او معماری‌های یادگیری عمیق را به شکل بنیادی بازنگری کرد و نقش محوری در توسعه کتابخانه PyTorch داشت. PyTorch که امروزه ستون اصلی توسعه هوش مصنوعی مدرن محسوب می‌شود، نتیجه تلاش‌های جامعه پژوهشی با هدایت FAIR بود. لکان همواره کوشید تا فاصله میان پژوهش دانشگاهی آزاد و نیازهای تجاری یک شرکت بزرگ مانند متا را کاهش دهد، اما با رشد انفجاری مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs) در سال‌های اخیر، چشم‌انداز او از مسیر پژوهشی به‌تدریج کم‌رنگ شد.

شروع پروژه AMI: دوران پس از LLMها

در پستی که در شبکه اجتماعی Threads منتشر کرد، لکان رسماً اعلام کرد که استارتاپ جدیدش با نام AMI (هوش ماشینی پیشرفته)، ادامه‌دهنده مسیر تحقیقات دانشگاهی او در NYU خواهد بود. این استارتاپ با هدف توسعه نسل بعدی هوش مصنوعی شکل گرفته است که فراتر از توانایی‌های مدل‌های زبانی کنونی عمل کند.

اهداف کلیدی AMI:

1. درک جهان فیزیکی: ساخت سیستم‌هایی با قدرت ادراک عمیق از محیط‌های واقعی و فیزیکی.
2. حافظه پایدار: توسعه قابلیت‌هایی برای حفظ و بازیابی اطلاعات در طول زمان‌های طولانی، برخلاف ماهیت فراموشکار مدل‌های ترنسفورمر کنونی.
3. استدلال چندمرحله‌ای: توانایی انجام استدلال‌های پیچیده و زنجیره‌ای که نیازمند برنامه‌ریزی و درک علیت است.
4. تنظیم رفتار در محیط‌های واقعی: سیستم‌هایی که بتوانند با اتکا به درک خود از جهان، رفتار خود را در محیط‌های پویا تنظیم کنند.

لکان معتقد است این رویکرد، یک گام اساسی فراتر از تمرکز صرف بر پردازش متن و زبان است که LLMها عمدتاً بر آن تکیه دارند. او پیش‌بینی می‌کند AMI می‌تواند اقتصادهای مختلفی از جمله اتوماسیون صنعتی، پزشکی و انرژی پاک را متحول کند. او تأکید کرد که مأموریت جدیدش تنها در یک نهاد مستقل ممکن است، زیرا اهداف استارتاپ او در برخی حوزه‌ها با منافع تجاری کوتاه‌مدت متا هم‌پوشانی ندارد و نیازمند پژوهش آزادتر و خلاقانه‌تری است.

دلایل جدا شدن از متا: تضاد اهداف تجاری و علمی

طی ماه‌های گذشته، شایعات متعددی درباره آینده لکان در متا منتشر شده بود که اکنون به حقیقت پیوست. دلایل متعددی در این جدایی نقش داشتند:

کاهش تمرکز بر پژوهش بنیادی: با ورود موج LLMها و رقابت شدید با OpenAI و گوگل، متا منابع عظیمی را به سمت ساخت مدل‌های مقیاس‌بالا (مانند مدل‌های سری Llama) سوق داد. این تغییر استراتژیک باعث کاهش بودجه و اهمیت آزمایشگاه FAIR شد.

تغییرات ساختاری و جابجایی نیروها: جابجایی گسترده نیروهای پژوهشی در دپارتمان هوش مصنوعی متا و تخصیص منابع به پروژه‌های کوتاه‌مدت، شرایط را برای پروژه‌های بنیادی لکان دشوار کرده بود.

اختلاف دیدگاه استراتژیک: مدیران ارشد متا، از جمله زاکربرگ، اندرو بازورث (معاون اجرایی تحقیقات هوش مصنوعی) و کریس کاکس (مدیر ارشد محصول)، بر ساخت مدل‌های اختصاصی مقیاس بالا و قابلیت‌های مولد تأکید داشتند. در مقابل، لکان بدنبال توسعه معماری‌های شناختی (Cognitive Architectures) و هوش ترکیبی (Hybrid Intelligence) بود. این اختلاف دیدگاه میان اهداف تجاری کوتاه‌مدت و رسالت علمی بلندمدت، زمینه خروج او را سرعت بخشید.

ورود چهره‌های جدید در متا: چرخش استراتژیک

همزمان با خروج لکان، متا شاهد تغییرات مدیریتی عمده‌ای در تیم هوش مصنوعی خود بود که نشان‌دهنده چرخش استراتژیک شرکت بود:

1. الکساندر وانگ (Alexander Wang): متا سرمایه‌گذاری سنگینی در شرکت Scale AI انجام داد و الکساندر وانگ، مؤسس جوان ۲۸ ساله آن، را به عنوان مدیر ارشد هوش مصنوعی جدید خود معرفی کرد. تمرکز وانگ عمدتاً بر داده‌محوری و مقیاس‌دهی مدل‌ها است.
2. شنگجیا ژائو (Shengjia Zhao): یکی از مغزهای پشت پرده توسعه GPT-4 در OpenAI، به عنوان مسئول علمی آزمایشگاه‌های ابرهوش مصنوعی (Superintelligence Labs) منصوب شد.

این تغییرات نشان داد که متا به طور فزاینده‌ای به سمت تبدیل شدن به یک رقیب مستقیم تجاری برای OpenAI متمایل شده است. این انتقال تمرکز، باعث شد FAIR بخشی از هویت مستقل خود را از دست بدهد و لکان برای ادامه تحقیقاتش با محدودیت‌های منابع و اولویت‌های عملیاتی مواجه شود.

دیدگاه انتقادی نسبت به مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs)

لکان همواره یکی از منتقدان جدی تکیه بیش از حد بر معماری‌های مبتنی بر ترنسفورمر و مقیاس‌دهی بی‌رویه مدل‌های زبانی بوده است. او در مصاحبه‌ای با پادکست Big Technology تصریح کرده بود: «مقیاس‌دهی مدل‌های زبانی هرگز منجر به هوش انسانی نخواهد شد.»

او استدلال می‌کند که LLMها در هسته خود ابزارهایی برای پیش‌بینی کلمه بعدی هستند و فاقد دو عنصر حیاتی هوش واقعی‌اند:

1. درک اپیزودیک: توانایی درک وقایع و ترتیب زمانی آن‌ها در جهان.
2. مدل‌سازی جهان: توانایی ساخت مدل‌های داخلی از قوانین فیزیکی و علیت.

به گفته لکان، تکیه زیاد بر LLMها، پژوهش‌های بنیادی درباره ادراک (Perception) و شناخت (Cognition) را به حاشیه می‌راند. از این رو، پروژه AMI عمداً در جهت مخالف این جریان عمومی حرکت می‌کند و تمرکز خود را بر ساخت معماری‌های یادگیری عمیق چندوجهی (Multimodal) و یادگیری با جهان فیزیکی به عنوان بستر اصلی قرار داده است.

تأثیر خروج لکان بر متا: بحران اعتماد پژوهشی

جدایی یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های علمی جهان از متا، ضربه قابل توجهی به اعتبار پژوهشی این شرکت وارد کرد. FAIR در دوران لکان، یکی از معدود مراکز تحقیقاتی در میان شرکت‌های فناوری بود که توانست فلسفه علمی عمیق را با مقیاس صنعتی ترکیب کند.

تحلیل تأثیرات:

• خلاء علمی: با وجود تلاش‌های متا برای جذب استعدادهای جدید مانند الکساندر وانگ و شنگجیا ژائو، از دست دادن رهبری فکری لکان، خلأیی در بخش پژوهش‌های بنیادین و بلندمدت ایجاد می‌کند.
• تمرکز بر نتایج کوتاه‌مدت: تحلیلگران پیش‌بینی می‌کنند خروج لکان موجب تمرکز بیشتر متا بر بخش تجاری، بهبود مدل‌های Llama و رقابت مستقیم در بازار ابزارهای مولد خواهد شد و فعالیت‌های پژوهشی بلندمدت کاهش یابد.
• رقابت بر سر استعدادها: این جدایی می‌تواند دیگر دانشمندان متعهد به تحقیقات بنیادین را به ترک شرکت‌های بزرگ و پیوستن به استارتاپ‌های مستقل ترغیب کند.

چشم‌انداز AMI و آینده پژوهش هوش مصنوعی

پروژه AMI لکان چشم‌اندازی برای نسل سوم هوش مصنوعی ترسیم می‌کند. نزدیکان لکان اعلام کرده‌اند که این استارتاپ از ترکیب چندین مدل تخصصی بهره خواهد گرفت:

1. مدل‌های ادراکی بصری پیشرفته: برای پردازش غنی ویدئو و داده‌های حسی سه‌بعدی.
2. سیستم‌های حافظه بلندمدت مبتنی بر گراف دانش (Knowledge Graphs): برای نگهداری و بازیابی اطلاعات پیچیده.

این ترکیب قرار است منجر به توسعه ربات‌های یادگیرنده (Learning Robots) و سامانه‌های شبیه‌سازی ذهنی انسان (Human-like Cognitive Simulators) شود. هدف نهایی ساخت سامانه‌هایی است که بتوانند جهان را همان‌گونه که انسان درک می‌کند (از طریق بدن و تعامل)، تحلیل کنند و بدون تکیه صرف بر حجم عظیم متون، یادگیری عمیق‌تری داشته باشند. این ایده پتانسیل تبدیل شدن به پایه نسل سوم هوش مصنوعی تا پایان دهه جاری را دارد، جایی که هوش مصنوعی نه فقط پاسخگو، بلکه عمل‌کننده و درک‌کننده باشد.

واکنش رسمی متا و زاکربرگ

مارک زاکربرگ در پیامی عمومی از لکان برای ۱۲ سال همکاری وفادارانه‌اش تقدیر کرد و موفقیت‌های او در FAIR را ستود. زاکربرگ اعلام کرد که متا از هر همکاری علمی آینده با AMI استقبال خواهد کرد. او ضمن اشاره به برنامه‌های تحقیقاتی متا در زمینه هوش مولد و مدل‌های مقیاس بزرگ، تأکید کرد که خروج لکان تأثیری بر جهت‌گیری بلندمدت شرکت نخواهد داشت.

با این حال، بسیاری از تحلیلگران این دیدگاه را خوش‌بینانه خواندند و معتقدند فقدان رهبری لکان، خلأ علمی چشمگیری در متا ایجاد خواهد کرد که جبران آن با تغییرات مدیریتی سخت خواهد بود.

بازتاب جهانی: انشعاب علمی در جامعه AI

رسانه‌های بزرگ بین‌المللی مانند وال‌استریت ژورنال و بلومبرگ این جدایی را «آغاز فروپاشی نسل اول پدرخوانده‌ها» نامیده‌اند. پیش از لکان، جفری هینتون نیز از گوگل جدا شد تا درباره خطرات اخلاقی هوش مصنوعی هشدار دهد.

اکنون با استقلال لکان و تأسیس AMI، نوعی انشعاب علمی (Scientific Schism) در جامعه پژوهشی هوش مصنوعی دیده می‌شود:

• گروه LLMها (متا، OpenAI، گوگل): متمرکز بر هوش مولد، مقیاس و کاربردهای تجاری کوتاه‌مدت.
• گروه ادراک و شناخت (AMI، برخی بخش‌های دانشگاهی): متمرکز بر هوش عمومی، درک جهان فیزیکی و معماری‌های شناختی.

این انشعاب نشان می‌دهد که جامعه AI در حال بازنگری مسیر خود است و صرفاً مقیاس‌دهی ممکن است پاسخگوی نیازهای بلندمدت نباشد.

جمع‌بندی نهایی

خروج یان لکان از متا صرفاً یک تغییر مدیریتی نیست؛ نمادی است از انتقال قدرت از شرکت‌های بزرگ فناوری که بر سود کوتاه‌مدت متمرکز شده‌اند، به سمت پژوهش‌های مستقل و بنیادی. او با ایجاد AMI، مسیر تازه‌ای برای نسل بعدی هوش مصنوعی ترسیم کرده است؛ جهتی که شاید تا سال ۲۰۳۰ چشم‌انداز جدیدی از «هوش قابل فهم» و «هوش عملیاتی» ارائه دهد. این اتفاق احتمالاً متا را مجبور خواهد کرد تا میان سود تجاری و رسالت علمی، تعادلی تازه بیابد، در حالی که رقابت جهانی هوش مصنوعی وارد فاز جدیدی از تقابل استراتژیک شده است.

سؤالات متداول (FAQ)

1. یان لکان کیست و چرا به عنوان پدرخوانده هوش مصنوعی شناخته می‌شود؟
او یکی از بنیان‌گذاران اصلی یادگیری عمیق است و به طور خاص به دلیل نقش محوری‌اش در توسعه شبکه‌های کانولوشنی (CNNs) شناخته می‌شود که زمینه تولد هوش مصنوعی مدرن در بینایی ماشین را فراهم کرد.

2. هدف اصلی پروژه AMI چیست؟
AMI قصد دارد الگوریتم‌هایی بسازد که بتوانند جهان فیزیکی را درک کنند، استدلال چندمرحله‌ای داشته باشند و حافظه بلندمدت تشکیل دهند؛ سیستمی که عمیق‌تر از مدل‌های زبانی عمل کند.

3. آیا جدایی لکان موجب تضعیف متا خواهد شد؟
به باور تحلیلگران، خروج او می‌تواند به کاهش قدرت پژوهشی بنیادین متا منجر شود. متا با تیم‌های تازه در حال تلاش برای جبران این خلأ در زمینه رقابت تجاری است.

4. چرا لکان نسبت به مدل‌های زبانی بزرگ دیدگاه منفی دارد؟
او معتقد است LLMها فقط روی توالی کلمات و زبان تمرکز دارند و نمی‌توانند عناصر اساسی هوش انسانی مانند ادراک، حافظه پایدار و مدل‌سازی جهان فیزیکی را شبیه‌سازی کنند.

5. مدیران جدید متا چه نقشی در جهت‌گیری AI دارند؟
الکساندر وانگ (از Scale AI) و شنگجیا ژائو (از GPT-4) مأموریت دارند متا را وارد رقابت مستقیم تجاری با OpenAI و گوگل در زمینه مدل‌های مولد مقیاس بالا کنند.

6. آیا AMI با متا همکاری خواهد کرد؟
لکان گفته بخشی از پروژه‌های تحقیقاتی عمومی او ممکن است با متا اشتراک منافع داشته باشد، اما ساختار AMI عمدتاً مستقل پیش خواهد رفت.

7. خروج لکان در چه زمانی رسماً نهایی خواهد شد؟
لکان تا پایان سال ۲۰۲۵ در متا باقی می‌ماند تا انتقال وظایف را انجام دهد و پس از آن تمرکز کامل بر استارتاپ خود، AMI، خواهد داشت.

8. پروژه AMI چه کاربردهایی دارد؟
کاربردهای اصلی شامل ربات‌های یادگیرنده پیشرفته، سیستم‌های تصمیم‌یار صنعتی، اتوماسیون دقیق پزشکی و توسعه سامانه‌های هوش مصنوعی با توانایی استدلال عملیاتی است.

9. واکنش جامعه علمی جهانی چگونه بوده است؟
بسیاری از پژوهشگران این جدایی را فرصتی برای بازگشت به اصل پژوهش بنیادین (Fundamental Research) و فاصله گرفتن از موج تجاری LLMها می‌دانند.

10. چشم‌انداز آینده متا پس از جدایی لکان چیست؟
احتمالاً تمرکز این شرکت از پژوهش پایه به توسعه سریع مدل‌های تجاری پرمقیاس (مانند Llama 4 و مدل‌های بعدی) جابجا خواهد شد تا در رقابت مستقیم با غول‌های دیگر پیروز شود.