راز تفاوت آلزایمر میان زن و مرد؛ مغز مردان زودتر پیر می‌شود، اما زنان بیشتر گرفتار می‌شوند

راز تفاوت آلزایمر میان زن و مرد؛ مغز مردان زودتر پیر می‌شود، اما زنان بیشتر گرفتار می‌شوند

بیماری آلزایمر، یکی از مرموزترین اختلالات عصبی شناخته‌شده، بیش از هر بیماری دیگر، ذهن دانشمندان را درگیر کرده است. از علت آغاز تا روند پیشرفت و تفاوت‌های جنسیتی در میزان ابتلا، پرسش‌های بی‌پاسخ فراوان دارد. جدیدترین پژوهش‌ها نشان می‌دهند که مغز مردان سریع‌تر از زنان پیر می‌شود؛ اما paradox جالب اینجاست که زنان تقریباً دو برابر مردان به آلزایمر مبتلا می‌شوند. این یافته تازه نه تنها راز را آشکار نکرده بلکه معمای دیرینه آلزایمر را پیچیده‌تر از همیشه کرده است.

مروری بر بیماری آلزایمر؛ وقتی حافظه از درون فرو می‌پاشد

آلزایمر نوعی زوال عصبی پیشرونده است که به علت تجمع غیرطبیعی دو پروتئین به‌نام آمیلوئید بتا و تاو در مغز ایجاد می‌شود. این تجمع باعث مرگ سلول‌های عصبی، کاهش ارتباط‌های سیناپسی و در نهایت نابودی حافظه، شناخت و شخصیت فرد می‌گردد.

برآوردها نشان می‌دهند که تاکنون بیش از ۵۵ میلیون نفر در جهان با نوعی از زوال عقل زندگی می‌کنند که آلزایمر غالب‌ترین آن است. روند جهانی نشان می‌دهد که تعداد مبتلایان تا سال ۲۰۵۰ ممکن است بیش از دو برابر شود، زیرا جامعه جهانی در حال پیر شدن است و سن، بزرگ‌ترین عامل خطر برای این بیماری محسوب می‌شود.

یافته تازه؛ مغز مردان سریع‌تر تحلیل می‌رود

بر پایه گزارش تازه‌ی نشریه علمی PNAS و بازتاب آن در Nature، گروهی از پژوهشگران نروژی و استرالیایی با همکاری دانشگاه‌های اسلو، موناش و سیدنی، یکی از بزرگ‌ترین مطالعات تصویربرداری مغزی جهان را انجام داده‌اند. داده‌ها شامل بیش از ۱۲٬۵۰۰ تصویر MRI از مغز ۴٬۷۲۶ فرد سالم بوده که در دو نوبت با فاصله‌ی متوسط سه سال گرفته شده است. هدف اصلی، بررسی تفاوت‌های جنسیتی در روند پیری طبیعی مغز بود.

نتایج نشان داد که در طول دوره سه‌ساله، مغز مردان به‌طور میانگین با سرعت بیشتری نسبت به مغز زنان دچار کاهش حجم و تحلیل در نواحی مختلف شد. برای نمونه، قشر پس‌مرکزی که مسئول پردازش حس لامسه، درد و دماست، در مردان سالانه حدود ۲ درصد حجم خود را از دست داد، در حالی که این رقم در زنان ۱٫۲ درصد بود.

انتظار پژوهشگران چه بود و نتیجه چه شد؟

پژوهشگر ارشد، آنه راوندال از دانشگاه اسلو، توضیح می‌دهد که انتظار داشتند در زنان شاهد تحلیل سریع‌تر مغز باشند، چون زنان بیشتر از مردان به آلزایمر مبتلا می‌شوند. اما داده‌ها دقیقاً عکس این فرضیه را نشان دادند. مغز مردان پیرتر به‌نظر می‌رسد، با این حال زنان شیوع دو برابری آلزایمر دارند. راوندال می‌گوید:

«اگر مغز زنان سریع‌تر کوچک می‌شد، می‌توانستیم این موضوع را عاملی برای شیوع بالاتر آلزایمر بدانیم. اما چنین نشد؛ بنابراین باید دنبال پاسخ در عوامل عمیق‌تری باشیم.»

مغز مردان پیرتر، ولی حافظه زنان آسیب‌پذیرتر؟

دکتر فیونا کامفور، عصب‌روان‌شناس بالینی از دانشگاه سیدنی، نتایج را تایید کرده و می‌گوید روند سریع‌تر پیری مغز در مردان با طول عمر کوتاه‌تر آن‌ها هم‌خوانی دارد. با این حال، وی توضیح می‌دهد که کاهش حجم کلی مغز لزوماً نشانه زوال شناختی نیست. آنچه در آلزایمر حیاتی است، تغییر در نواحی حافظه‌محور مانند هیپوکامپ (Hippocampus) است، نه صرفاً حجم کلی.

در پژوهش تازه، مشخص شد که هیپوکامپ در زنان کاهش قابل‌توجهی نداشت، یعنی عامل ساختاری به‌تنهایی نمی‌تواند تفاوت جنسیتی در آلزایمر را توضیح دهد. این یافته‌ها باعث شد بسیاری از نظریه‌های پیشین درباره‌ی نقش مستقیم حجم مغز در خطر آلزایمر زیر سؤال برود.

تفاوت‌های جنسی در مغز از کجا می‌آیند؟

از دید زیست‌شناسی عصبی، مغز زنان و مردان تفاوت‌های قابل‌توجهی دارد؛ نه تنها از نظر اندازه، بلکه از نظر هورمون‌ها، چگالی سلولی، و الگوهای ارتباطی میان نواحی عصبی.

• مغز مردان در حالت طبیعی کمی بزرگ‌تر است و نواحی بینایی و حرکتی حجیم‌تر دارد.
• مغز زنان ارتباطات بیشتری میان نیم‌کره‌های مغزی دارد و در پردازش هیجانات و حافظه کلامی کارآمدتر است.

اما همین تفاوت‌ها ممکن است سبب تفاوت در واکنش به عوامل خطر شوند. هورمون استروژن در زنان تأثیر محافظتی قابل‌توجهی بر مغز دارد، ولی با ورود به دوران یائسگی، این پوشش محافظ کاهش می‌یابد و سلول‌های عصبی آسیب‌پذیرتر می‌شوند. به همین دلیل برخی پژوهش‌ها افزایش خطر آلزایمر در زنان را به افت ناگهانی استروژن نسبت داده‌اند.

آلزایمر در زنان؛ شاید نقش هورمون‌ها کلیدی باشد

در دوران پیش از یائسگی، استروژن با افزایش جریان خون مغز، بهبود ارتباطات عصبی و مهار التهاب، از زوال سلول‌های عصبی جلوگیری می‌کند. اما پس از کاهش هورمون، مغز زنان به‌طور ناگهانی وارد مرحله‌ای می‌شود که شباهت زیادی به استرس سلولی ناشی از سن دارد. این وضعیت می‌تواند سرعت تجمع پروتئین‌های آسیب‌زا مانند تاو را بالا ببرد.

مطالعات در دانشگاه موناش نشان می‌دهند که حساسیت سلول‌های مغز زنان به پروتئین تاو بیش از مردان است. این حساسیت زیستی ممکن است عامل پنهان افزایش شیوع آلزایمر در زنان باشد، حتی اگر مغز مردان از نظر حجمی سریع‌تر تحلیل رود.

سبک زندگی و عوامل اجتماعی نیز بی‌تأثیر نیستند

پژوهشگران تأکید دارند که ساختار مغز تنها بخشی از داستان است. تفاوت در سبک زندگی، اختلالات خواب، افسردگی، تغذیه، میزان استرس و عوامل اجتماعی نیز نقش بسیار مهمی دارند. برای مثال، زنان در نسل‌های گذشته دسترسی کمتری به تحصیلات عالی داشتند، و سطح تحصیلات بالا یکی از قوی‌ترین عوامل محافظتی در برابر آلزایمر است.

در مطالعه مورد بحث، اغلب شرکت‌کنندگان سطح تحصیلات بالایی داشتند، بنابراین نتایج ممکن است برای کل جامعه قابل تعمیم نباشد. این نکته را امی برودتمان، متخصص مغز و شناخت از دانشگاه موناش، یادآوری می‌کند و هشدار می‌دهد که باید پژوهش روی گروه‌های جمعیتی مختلف و با سطح تحصیلات گوناگون انجام شود تا تصویر واقعی به‌دست آید.

زنان بیشتر عمر می‌کنند؛ فرصت بروز آلزایمر بیشتر است

جنبه مهم دیگر، میانگین طول عمر است. زنان به‌طور متوسط چند سال بیشتر از مردان زندگی می‌کنند، و چون سن عامل خطر اصلی آلزایمر است، این اختلاف سنی خود می‌تواند بخشی از تفاوت شیوع را توضیح دهد.

آمار جهانی نشان می‌دهد حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد کل مبتلایان آلزایمر زن هستند. این نسبت به معنای آن نیست که زنان لزوماً استعداد ژنتیکی بیشتری دارند، بلکه ممکن است مدت بیشتری در معرض خطر زندگی کنند.

نگاهی علمی‌تر به داده‌های MRI

تصویربرداری MRI به دانشمندان امکان می‌دهد حجم و تراکم ماده‌ی خاکستری مغز را در نواحی مختلف اندازه‌گیری کنند. در این مطالعه، ده‌ها ناحیه مغزی مورد بررسی قرار گرفت؛ از جمله قشر حرکتی، لوب گیجگاهی، هیپوکامپ و آمیگدال. داده‌ها نشان دادند که تقریباً در تمام نواحی مورد بررسی، روند پیری در مردان سریع‌تر است. این یعنی کاهش حجم عمومی مغز در مردان گسترده‌تر و شاید به علت تراکم بیشتر شبکه‌های عصبی در آغاز زندگی باشد.

با این حال، هیچ شواهدی یافت نشد که این تحلیل سریع‌تر، مستقیماً به خطر آلزایمر منجر شود. آنچه اهمیت دارد، کیفیت اتصال‌ها و سلامت عملکرد سیناپسی است، نه صرفاً وزن مغز.

تضاد بزرگ علم پزشکی؛ مغز پیرتر ولی خطر کمتر

این یافته، یکی از جالب‌ترین تضادها در علوم اعصاب مدرن را ایجاد کرده است:

چرا مغز مردان فیزیکی‌تر پیر می‌شود ولی زنان شناختی‌تر آسیب می‌بینند؟

پاسخ ممکن است در شبکه‌های مولکولی پنهان باشد. آلزایمر نه بر پایه اندازه مغز، بلکه بر اساس تجمع پروتئین‌ها و واکنش‌های التهابی مزمن پیش می‌رود. زنان در سطح سلولی ممکن است واکنش شدیدی‌تر به این پروتئین‌ها نشان دهند که باعث تخریب سریع‌تر مسیرهای حافظه می‌شود.

چشم‌انداز درمان؛ آیا شناخت جنسیتی راه نجات است؟

شناخت تفاوت‌های جنسیتی در مغز مسیر جدیدی را برای توسعه درمان‌های شخصی‌سازی‌شده باز کرده است. اگر حساسیت سلول‌های مغزی زنان به پروتئین تاو یا کاهش ناگهانی استروژن عامل زمینه‌ای باشد، شاید بتوان با درمان‌های هورمونی هدفمند یا تعدیل‌گرهای استروژنی میزان خطر را کاهش داد.

دانشمندان در حال بررسی داروهایی هستند که از تخریب سیناپس‌ها جلوگیری کنند یا التهاب عصبی را مهار کنند. برخی از آن‌ها در آزمایش‌های بالینی اولیه نتایج امیدبخشی نشان داده‌اند، اما هیچ درمان قطعی برای آلزایمر هنوز وجود ندارد.

مغز و حافظه؛ آنچه پژوهش حاضر به ما یادآور شد

در جمع‌بندی یافته‌ها، راوندال و همکارانش تأکید می‌کنند که تفاوت‌های جنسیتی در پیری مغز از دید تصویربرداری، واقعی ولی محدود هستند. کاهش حجم ساختاری در مردان اتفاق می‌افتد، اما شیوع بالاتر آلزایمر در زنان از جای دیگری سرچشمه می‌گیرد.

این پژوهش نقطه‌ی پایانی بر فرضیه‌ی ساده‌ی «کوچک‌تر شدن مغز = خطر بیشتر آلزایمر» گذاشت و راه را برای مطالعات ژنتیکی و هورمونی گشود. ما تازه در ابتدای راه فهم این راز هستیم.

فراتر از علم؛ نگاهی انسانی به بیماری آلزایمر

آلزایمر صرفاً یک اختلال عصبی نیست، بلکه تأثیری عمیق بر خانواده و جامعه دارد. از دست رفتن حافظه، ناتوانی در شناخت عزیزان و فراموش کردن لحظات زندگی، تجربه‌ای دردناک برای بیمار و اطرافیان است. شناخت تفاوت‌های جنسیتی می‌تواند به طراحی برنامه‌های مراقبتی ویژه برای زنان و مردان کمک کند تا هر فرد درمان و حمایت متناسب با ساختار مغزی خود را دریافت کند.

نتیجه‌گیری؛ معما هنوز پابرجاست اما مسیر روشن‌تر شده است

پژوهش‌های تازه نشان داده‌اند که مغز مردان سریع‌تر پیر می‌شود، اما علت شیوع بالاتر آلزایمر در زنان در ساختار مغز خلاصه نمی‌شود. هورمون‌ها، طول عمر، سبک زندگی، ژنتیک و تعاملات اجتماعی همگی زنجیره‌ای پیچیده از عوامل را شکل می‌دهند که بر مغز اثر می‌گذارند.

برای حل کامل این معما، علم باید به سراغ مطالعه‌های چند‌بُعدی‌تر برود؛ جایی که داده‌های ژنتیکی، تصویربرداری مغزی، و زندگی واقعی افراد در کنار هم قرار گیرند. تا آن روز، آلزایمر همچنان یکی از دشوارترین رازهای زیست‌شناسی بشر باقی خواهد ماند.

سوالات متداول (FAQ)