آخرین یخ‌های استوایی پاپوآ در آستانه نابودی؛ «برف ابدی» شاید تا سال 2028 ناپدید شود

آخرین یخ‌های استوایی پاپوآ در آستانه نابودی؛ «برف ابدی» شاید تا سال ۲۰۲۸ ناپدید شود

در ارتفاعات سرسبز و بارانی پاپوآ در اندونزی، منظره‌ای وجود دارد که در نگاه نخست با آب‌وهوای استوایی این منطقه سازگار به نظر نمی‌رسد؛ توده‌هایی از یخ و برف که بر فراز کوهستان‌های بلند قرار گرفته‌اند و برای قرن‌ها بخشی از سیمای طبیعی این سرزمین بوده‌اند. اما این چشم‌انداز سرد و غیرمنتظره اکنون با تهدیدی جدی روبه‌رو است. شواهد موجود نشان می‌دهد آخرین یخچال‌های استوایی پاپوآ با سرعت قابل‌توجهی در حال کوچک‌شدن هستند و اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، ممکن است بخش‌های باقی‌مانده آن‌ها تنها تا چند سال دیگر دوام بیاورند.

پژوهش‌ها و بررسی‌های میدانی نشان می‌دهند که یخ‌های دائمی کوهستانی پاپوآ طی چند دهه گذشته بخش بزرگی از حجم و گستره خود را از دست داده‌اند. حتی برخی برآوردها احتمال می‌دهند که آخرین بقایای این یخچال‌ها تا حدود سال ۲۰۲۸ از بین بروند. چنین رخدادی تنها به معنای ناپدیدشدن یک منظره طبیعی کم‌نظیر نیست؛ بلکه پایان یکی از معدود نمونه‌های یخچال‌های استوایی روی زمین خواهد بود و می‌تواند نشانه‌ای ملموس از سرعت تغییرات اقلیمی در مناطق مرتفع جهان باشد.

پاپوآ؛ جایی که جنگل بارانی به یخچال می‌رسد

اندونزی معمولاً با آب‌وهوای گرم، رطوبت زیاد، جنگل‌های بارانی و سواحل استوایی شناخته می‌شود. به همین دلیل شاید تصور وجود یخچال طبیعی در این کشور برای بسیاری از افراد عجیب باشد. بااین‌حال، ارتفاع بسیار زیاد برخی قله‌های پاپوآ شرایطی ایجاد کرده است که حتی در نزدیکی خط استوا نیز امکان تشکیل و ماندگاری یخ وجود داشته باشد.

رشته‌کوه سودیرمان در بخش اندونزیایی جزیره گینه نو یکی از همین مناطق است. در این ارتفاعات، قله پونکاک جایا به ارتفاع حدود ۴۸۸۴ متر می‌رسد و در اطراف آن بقایای یخچال‌های طبیعی دیده می‌شود. این یخ‌ها در منطقه‌ای قرار دارند که فاصله زیادی با نواحی استوایی ندارد و همین ویژگی، ارزش علمی و جغرافیایی آن‌ها را افزایش داده است.

در واقع، یخچال‌های پاپوآ بخشی از گروه بسیار کوچکی از یخچال‌های استوایی جهان هستند. بیشتر یخچال‌های موجود در عرض‌های جغرافیایی نزدیک به خط استوا در رشته‌کوه آند واقع شده‌اند و بخش قابل‌توجهی از آن‌ها در پرو قرار دارد. نمونه‌های دیگری نیز در اکوادور و کلمبیا دیده می‌شوند. در شرق آفریقا هم یخچال‌هایی در ارتفاعات کوهستانی وجود دارند.

اما میان رشته‌کوه آند در آمریکای جنوبی و هیمالیا در آسیا، تعداد یخچال‌های استوایی بسیار محدود است. یخچال‌های پاپوآ به همین دلیل اهمیت ویژه‌ای دارند؛ زیرا یکی از آخرین بقایای این نوع محیط یخچالی در منطقه محسوب می‌شوند.

«برف ابدی» که دیگر ابدی نیست

برای جوامع بومی پاپوآ، یخ‌های موجود در ارتفاعات پونکاک جایا تنها یک پدیده زمین‌شناسی یا اقلیمی نبوده‌اند. این پهنه‌های سفیدرنگ بخشی از چشم‌انداز طبیعی و فرهنگی منطقه به شمار می‌روند و در میان مردم محلی جایگاهی خاص داشته‌اند.

اصطلاح «برف ابدی» تصویری از یخ‌هایی را ایجاد می‌کند که قرار است برای همیشه در ارتفاعات باقی بمانند؛ اما تغییرات اقلیمی دهه‌های اخیر نشان داده است که حتی چنین محیط‌هایی نیز از پیامدهای گرمایش جهانی در امان نیستند.

حدود یک قرن پیش، گستره یخی این منطقه بسیار بزرگ‌تر از امروز بود. در گذشته چهار قله از این مجموعه دارای پوشش‌های دائمی یخ بودند، اما اکنون تنها دو پهنه یخی اصلی باقی مانده است. همین کاهش، یکی از روشن‌ترین نشانه‌های سرعت تغییر شرایط اقلیمی در این منطقه به شمار می‌رود.

کلاوس تایمان، کاوشگر و نقشه‌بردار دانمارکی که سال‌ها وضعیت آخرین یخچال‌های پاپوآ را دنبال کرده است، پیش‌تر درباره آینده این یخ‌ها هشدار داده بود. به گفته او، اصل ناپدیدشدن یخ‌ها دیگر موضوعی مربوط به احتمال و تردید نیست؛ مسئله اصلی این است که این اتفاق دقیقاً چه زمانی رخ خواهد داد.

برآوردهای موجود نشان می‌دهد پاسخ این پرسش ممکن است بسیار نزدیک‌تر از چیزی باشد که در گذشته تصور می‌شد.

کاهش چشمگیر مساحت یخ‌ها

تغییرات اندازه یخچال‌های پونکاک جایا در طول چند قرن گذشته تصویری نگران‌کننده ارائه می‌کند. بر اساس برآوردهای تاریخی، مساحت یخ‌های این منطقه که زمانی حدود ۱۹۰۰ هکتار بود، اکنون به تنها حدود ۱۶ هکتار رسیده است.

این کاهش به معنای از دست رفتن تقریباً تمام گستره یخی تاریخی منطقه است. اگر این اعداد را در یک بازه زمانی طولانی بررسی کنیم، مشخص می‌شود که یخچال‌های پاپوآ تقریباً تمام ذخیره یخی خود را از دست داده‌اند.

روند کاهش در دهه‌های اخیر نیز سرعت بیشتری گرفته است. از سال ۲۰۰۲ تاکنون، برآورد می‌شود حدود ۹۵ درصد از مساحت یخ‌های پونکاک جایا از بین رفته باشد. چنین کاهش شدیدی نشان می‌دهد که این یخچال‌ها دیگر در شرایط پایداری قرار ندارند و ذخیره یخی باقی‌مانده نیز ممکن است با سرعت بیشتری نسبت به گذشته از دست برود.

مساحت کم باقی‌مانده باعث می‌شود هر تغییر جزئی در دما، میزان بارش یا تعادل بین تجمع و ذوب یخ، تأثیر قابل‌توجهی بر بقای این توده‌های یخی داشته باشد.

چرا یخچال‌های پاپوآ سریع‌تر از گذشته ذوب می‌شوند؟

مهم‌ترین عامل در پس‌رفت یخچال‌های پاپوآ، همان پدیده‌ای است که در بسیاری از مناطق یخچالی جهان مشاهده می‌شود: افزایش میانگین دمای زمین.

یخچال‌ها زمانی پایدار می‌مانند که میزان یخ و برفی که در طول سال به آن‌ها اضافه می‌شود، با مقدار یخی که در اثر ذوب یا سایر فرایندها از دست می‌رود، تقریباً در تعادل باشد. اگر این توازن برای مدت طولانی به سمت ذوب تغییر کند، یخچال به تدریج عقب‌نشینی می‌کند و حجم آن کاهش می‌یابد.

در ارتفاعات استوایی، این تعادل به‌شدت حساس است. تغییرات کوچک در دمای هوا می‌تواند مرز میان بارش برف و باران را جابه‌جا کند. با افزایش دما، ارتفاعی که در آن آب می‌تواند به شکل یخ یا برف باقی بماند، بالاتر می‌رود.

مشکل پونکاک جایا این است که ارتفاع قله محدود است. اگر سطحی که شرایط دمایی مناسب برای ماندگاری یخ را فراهم می‌کند به ارتفاعات بالاتر منتقل شود، فضای بسیار کمی برای بقای یخچال باقی می‌ماند. در نهایت ممکن است ارتفاع کوه دیگر برای حفظ یخ دائمی کافی نباشد.

تغییر بارش؛ ضربه‌ای دیگر به یخچال‌ها

گرمایش جهانی فقط مستقیماً باعث افزایش ذوب یخ‌ها نمی‌شود. تغییر الگوی بارش نیز می‌تواند وضعیت یخچال‌های استوایی را وخیم‌تر کند.

یخچال برای بازسازی ذخیره خود به بارش برف نیاز دارد. وقتی بارش در ارتفاعات به جای برف به صورت باران اتفاق بیفتد، آبی که وارد سطح یخچال می‌شود نه‌تنها ذخیره یخی جدیدی ایجاد نمی‌کند، بلکه می‌تواند فرایند ذوب را نیز تقویت کند.

در نتیجه، حتی اگر مقدار کلی بارش در منطقه تغییر زیادی نکرده باشد، تغییر نوع بارش از برف به باران می‌تواند برای یک یخچال کوچک بسیار مهم باشد.

این مسئله در مورد یخچال‌های استوایی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا آن‌ها از ابتدا نیز در مرز بسیار حساسی میان شرایط گرم و سرد قرار دارند. بنابراین افزایش چند دهم یا چند درجه‌ای دما می‌تواند تعادل شکننده آن‌ها را برهم بزند.

یخچال‌های استوایی؛ آزمایشگاهی طبیعی برای تغییرات اقلیمی

یخچال‌های مناطق استوایی از نظر علمی اهمیت زیادی دارند، زیرا نسبت به تغییرات دما بسیار حساس هستند. این یخچال‌ها در مناطقی قرار گرفته‌اند که دمای هوا در ارتفاعات پایین معمولاً برای تشکیل یخ دائمی مناسب نیست و بقای آن‌ها وابسته به ارتفاع بسیار زیاد است.

به همین دلیل، کوچک‌شدن یا ناپدیدشدن این یخچال‌ها می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره تغییرات بلندمدت آب‌وهوایی در اختیار دانشمندان قرار دهد.

در آمریکای جنوبی، بسیاری از یخچال‌های استوایی آند نیز در دهه‌های اخیر عقب‌نشینی کرده‌اند. پرو که میزبان بخش عمده‌ای از یخچال‌های استوایی جهان است، شاهد کاهش قابل‌توجه ذخایر یخی خود بوده است. اکوادور و کلمبیا نیز با وضعیت مشابهی روبه‌رو هستند.

در شرق آفریقا نیز شرایط چندان متفاوت نیست. یخچال فلات استنلی، واقع در منطقه مرزی جمهوری دموکراتیک کنگو و اوگاندا، از نمونه‌های دیگری است که به‌سرعت در حال کوچک‌شدن است. برآوردها نشان می‌دهند این یخچال از سال ۲۰۲۰ تاکنون حدود ۳۰ درصد از مساحت سطحی خود را از دست داده است.

این روندها نشان می‌دهند ناپدیدشدن یخچال‌های پاپوآ اتفاقی جدا از روند جهانی نیست، بلکه بخشی از تغییر گسترده‌تری است که در بسیاری از مناطق یخچالی زمین جریان دارد.

آیا نابودی یخچال پاپوآ قطعی است؟

با توجه به اندازه بسیار کوچک باقی‌مانده یخچال‌های پونکاک جایا و سرعت کاهش آن‌ها، چشم‌انداز آینده چندان امیدوارکننده نیست. بر اساس برآوردهای مطرح‌شده، ممکن است آخرین توده‌های یخی در همین دهه و حتی حدود سال ۲۰۲۸ کاملاً از بین بروند.

البته پیش‌بینی دقیق زمان نابودی یک یخچال به عوامل متعددی بستگی دارد. شرایط آب‌وهوایی سال‌های آینده، میزان بارش، تغییرات دما و پدیده‌های اقلیمی دوره‌ای می‌توانند سرعت ذوب را افزایش یا کاهش دهند. بنابراین سال ۲۰۲۸ را نباید به‌عنوان یک تاریخ قطعی در نظر گرفت؛ این عدد بیشتر بیانگر بازه زمانی احتمالی بر اساس روندهای مشاهده‌شده است.

بااین‌حال، اصل ماجرا چندان وابسته به یک سال مشخص نیست. اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، بقای طولانی‌مدت این یخچال‌ها بسیار بعید خواهد بود.

نقش ال‌نینو در تشدید شرایط

یکی دیگر از عوامل مؤثر بر شرایط آب‌وهوایی مناطق استوایی، چرخه‌های اقلیمی مانند ال‌نینو است. این پدیده با تغییر دمای سطح آب اقیانوس آرام، الگوهای بارش و دمای بخش‌هایی از جهان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

ال‌نینو به خودی خود علت اصلی ناپدیدشدن یخچال‌های پاپوآ محسوب نمی‌شود، اما می‌تواند در برخی دوره‌ها شرایطی ایجاد کند که فشار بیشتری بر ذخایر یخی وارد شود. اگر یک دوره گرم یا خشک با روند بلندمدت گرمایش جهانی هم‌زمان شود، ممکن است سرعت کاهش یخ‌ها افزایش پیدا کند.

در چنین شرایطی، یخچالی که از قبل بخش عمده ذخیره خود را از دست داده است، توان بسیار کمتری برای تحمل نوسانات اقلیمی خواهد داشت.

به همین دلیل، دانشمندان معمولاً تغییرات کوتاه‌مدت آب‌وهوا را در کنار روند بلندمدت افزایش دمای جهانی بررسی می‌کنند. عامل اصلی نابودی یخچال‌ها همان گرمایش پایدار زمین است، اما نوسانات طبیعی اقلیم می‌توانند زمان‌بندی این فرایند را تغییر دهند.

ناپدیدشدن «برف ابدی» چه معنایی دارد؟

از بین رفتن یخچال‌های پاپوآ فقط یک تغییر در ظاهر کوهستان نیست. این رویداد از دیدگاه علمی، زیست‌محیطی و فرهنگی اهمیت دارد.

از نظر علمی، ناپدیدشدن یکی از معدود یخچال‌های استوایی جهان به معنای از دست رفتن یک محیط طبیعی منحصربه‌فرد است؛ محیطی که دانشمندان می‌توانند از طریق مطالعه آن درباره رفتار یخ در شرایط نزدیک به خط استوا اطلاعات به دست آورند.

از منظر فرهنگی نیز این یخ‌ها بخشی از چشم‌انداز سنتی و باورهای جوامع محلی هستند. هنگامی که یک عنصر طبیعی که نسل‌های متوالی آن را بخشی دائمی از کوهستان تصور کرده‌اند از بین می‌رود، تغییر تنها در سطح محیط‌زیست باقی نمی‌ماند و بخشی از میراث طبیعی و فرهنگی یک منطقه نیز دگرگون می‌شود.

از سوی دیگر، یخچال‌ها در بسیاری از نقاط جهان نقش مهمی در چرخه آب دارند. البته با توجه به اندازه بسیار کوچک یخچال‌های پاپوآ، نقش آن‌ها در تأمین آب در مقیاس منطقه‌ای با یخچال‌های عظیم رشته‌کوه‌های دیگر قابل مقایسه نیست؛ اما نابودی آن‌ها همچنان نشانه‌ای مهم از تغییر شرایط اقلیمی در ارتفاعات استوایی محسوب می‌شود.

پاپوآ تصویری از آینده یخچال‌های کوچک جهان است

یکی از نگران‌کننده‌ترین جنبه‌های ماجرای پونکاک جایا این است که سرنوشت این یخچال‌ها ممکن است نمونه‌ای کوچک از آینده بسیاری از یخچال‌های کم‌حجم جهان باشد.

یخچال‌های بزرگ ممکن است در برابر تغییرات کوتاه‌مدت مقاومت بیشتری نشان دهند، اما توده‌های یخی کوچک ذخیره محدودی دارند و زمانی که روند ذوب برای چند دهه ادامه پیدا کند، فاصله چندانی با نقطه نابودی نخواهند داشت.

پونکاک جایا نمونه روشنی از این روند است. یخی که زمانی صدها و هزاران هکتار از دامنه‌های مرتفع را پوشانده بود، اکنون به لکه‌هایی کوچک در ارتفاعات محدود شده است. این تغییر طی یک دوره بسیار طولانی زمین‌شناسی رخ نداده، بلکه بخش عمده آن در بازه‌ای اتفاق افتاده که با افزایش دمای جهانی هم‌زمان بوده است.

از این منظر، یخچال‌های پاپوآ مانند یک ساعت طبیعی عمل می‌کنند که با سرعتی نگران‌کننده در حال شمارش معکوس است.

پایان یک منظره منحصربه‌فرد

اگر یخچال‌های باقی‌مانده پونکاک جایا در سال‌های آینده ناپدید شوند، یکی از عجیب‌ترین مناظر طبیعی جنوب شرق آسیا برای همیشه تغییر خواهد کرد. دیگر از آن ترکیب کم‌نظیر جنگل‌های بارانی استوایی در ارتفاعات پایین و یخچال‌های طبیعی در نزدیکی قله خبری نخواهد بود.

چیزی که زمانی برای مردم محلی و دانشمندان تصویری تقریباً جاودانه به نظر می‌رسید، در برابر تغییرات اقلیمی آسیب‌پذیر بوده است. عبارت «برف ابدی» نیز در چنین شرایطی معنای متفاوتی پیدا می‌کند: نه به‌عنوان توصیف چیزی که واقعاً برای همیشه باقی می‌ماند، بلکه به‌عنوان یادآوری اینکه حتی پایدارترین مناظر طبیعی نیز می‌توانند تحت تأثیر تغییرات محیطی دگرگون شوند.

پاپوآ اکنون در نقطه‌ای حساس قرار دارد. چهار پهنه یخی از مجموعه تاریخی منطقه ناپدید شده‌اند و دو بخش باقی‌مانده نیز به کوچک‌ترین اندازه ثبت‌شده خود نزدیک شده‌اند. کاهش مساحت از حدود ۱۹۰۰ هکتار به تنها چند ده هکتار و سپس رسیدن به حدود ۱۶ هکتار، روندی است که به‌سادگی نمی‌توان آن را نادیده گرفت.

اگر پیش‌بینی‌ها درست باشد، شاید تنها چند سال دیگر برای مشاهده بقایای آخرین یخچال‌های استوایی پاپوآ فرصت باقی مانده باشد. پس از آن، قله‌های پونکاک جایا همچنان پابرجا خواهند بود، جنگل‌های بارانی همچنان در ارتفاعات پایین‌تر گسترده خواهند شد و کوهستان همچنان بخشی از سیمای پاپوآ باقی خواهد ماند؛ اما یکی از قدیمی‌ترین و شگفت‌انگیزترین ویژگی‌های طبیعی آن، یعنی یخچال‌های دائمی، ممکن است برای همیشه از این منظره حذف شود.

سرنوشت این یخ‌ها تنها داستان یک کوهستان دورافتاده در اندونزی نیست. پونکاک جایا نمونه‌ای فشرده و قابل مشاهده از تغییری جهانی است که در آن افزایش دما، تغییر الگوی بارش و نوسانات اقلیمی به‌تدریج مرزهای زیست‌پذیری یخچال‌ها را جابه‌جا می‌کنند. اگر روند گرمایش ادامه یابد، تعداد بیشتری از یخچال‌های کوچک جهان ممکن است سرنوشتی مشابه پیدا کنند.

شاید به همین دلیل است که ناپدیدشدن «برف ابدی» پاپوآ اهمیت بسیار فراتر از اندازه چند توده یخ دارد. این یخ‌ها می‌توانند به یکی از روشن‌ترین نشانه‌های تغییر اقلیم در منطقه‌ای تبدیل شوند که زمانی تصور می‌شد گرمای استوایی آن را از جهان یخچال‌ها جدا کرده است. اکنون اما همان یخچال‌های کوچک نشان می‌دهند که تغییرات آب‌وهوایی مرزی نمی‌شناسد؛ حتی اگر یک توده یخ در ارتفاع نزدیک به پنج کیلومتری و در فاصله‌ای اندک از خط استوا قرار گرفته باشد.