پاکسازی بیش از 300 هکتار جنگل برای ساخت مراکز داده گوگل در فنلاند جنجال به پا کرد
پاکسازی بیش از ۳۰۰ هکتار جنگل برای ساخت مراکز داده گوگل در فنلاند جنجال به پا کرد
گسترش زیرساختهای هوش مصنوعی در سالهای اخیر تنها به توسعه مدلهای زبانی، پردازندههای قدرتمند و سامانههای نرمافزاری محدود نمانده است. پشت این فناوریها شبکهای عظیم از مراکز داده قرار دارد که برای فعالیت شبانهروزی خود به زمین، برق، سیستمهای خنککننده و منابع طبیعی نیاز دارند. همین مسئله باعث شده است احداث دیتاسنترهای جدید در بسیاری از نقاط جهان، در کنار جنبههای اقتصادی و فناورانه، به موضوعی مهم برای فعالان محیطزیست تبدیل شود.
اکنون یکی از این مناقشهها در فنلاند شکل گرفته است؛ جایی که پروژه توسعه زیرساختهای گوگل برای میزبانی خدمات پردازشی و هوش مصنوعی با انتقاد انجمن حفاظت از طبیعت این کشور روبهرو شده است. موضوع اصلی، پاکسازی گسترده زمین برای احداث دو مرکز داده در شمال فنلاند است. بر اساس گزارش رسانه فنلاندی کالِوا، بیش از ۳۰۰ هکتار جنگل در محدوده این پروژه پاکسازی شده است؛ مساحتی که برای درک بهتر ابعاد آن، تقریباً معادل ۵۰۰ زمین فوتبال عنوان شده است.
منتقدان میگویند بخشی از عملیات قطع درختان در شرایطی انجام شده که ارزیابیهای زیستمحیطی مربوط به پروژه هنوز به پایان نرسیده بود. از نگاه آنها، چنین اقدامی میتواند پرسشهایی درباره نحوه رعایت مقررات محیطزیستی و روند قانونی اجرای پروژه ایجاد کند. در مقابل، گوگل تأکید دارد عملیات قطع درختان مطابق الزامات قانون جنگلداری فنلاند انجام شده و پیش از اجرای پروژه نیز بررسیها و ارزیابیهای زیستمحیطی گستردهای صورت گرفته است.
این اختلاف نظر در شرایطی رخ میدهد که شرکتهای بزرگ فناوری در سراسر جهان برای پاسخ به افزایش تقاضا برای پردازشهای هوش مصنوعی، سرمایهگذاری سنگینی روی مراکز داده انجام میدهند. مدلهای هوش مصنوعی به توان محاسباتی بسیار زیادی نیاز دارند و برای تأمین این توان، مجموعههای عظیم سرور باید بهصورت مداوم فعال باشند. بنابراین ساخت مراکز داده جدید به یکی از پایههای اصلی توسعه صنعت هوش مصنوعی تبدیل شده است؛ اما ابعاد فیزیکی و مصرف منابع این مراکز باعث شده است پیامدهای محلی آنها بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
پروژه گوگل در شمال فنلاند
گوگل برای توسعه ظرفیت مراکز داده خود در فنلاند، پروژههایی را در شمال این کشور دنبال میکند. منطقه مورد نظر از نظر دسترسی به انرژی و شرایط اقلیمی، برای فعالیت مراکز داده جذاب است. فنلاند به دلیل آبوهوای سرد و زیرساختهای انرژی خود، در سالهای اخیر مورد توجه شرکتهای فناوری قرار گرفته است. دمای پایینتر محیط میتواند در برخی شرایط به کاهش هزینههای خنکسازی تجهیزات کمک کند و همین ویژگی، شمال اروپا را به یکی از مناطق مورد علاقه برای استقرار زیرساختهای پردازشی تبدیل کرده است.
با این حال، مزیتهای فناورانه و اقتصادی چنین پروژههایی لزوماً به معنای نبود هزینههای محیطزیستی نیست. برای ساخت یک دیتاسنتر بزرگ، ابتدا باید زمین مورد نیاز آماده شود. این آمادهسازی میتواند شامل ایجاد مسیرهای دسترسی، پاکسازی پوشش گیاهی، عملیات خاکبرداری، احداث تأسیسات انرژی و فراهم کردن فضای کافی برای ساختمانهای اصلی و تجهیزات جانبی باشد. در پروژه مورد بحث در فنلاند، بخش مربوط به پاکسازی جنگل بیش از همه مورد توجه قرار گرفته است.
بر اساس گزارش کالِوا، پیمانکاران پروژه چند ماه پیش قطع درختان را آغاز کردند و در نهایت چهار محدوده جداگانه برای آمادهسازی زمین دو مرکز داده به شکل گسترده پاکسازی شد. تصاویر ماهوارهای نیز برای بررسی وسعت تغییرات زمین مورد استناد قرار گرفتهاند. به این ترتیب، مسئله تنها درباره چند قطعه کوچک از پوشش گیاهی نیست، بلکه درباره منطقهای با وسعت صدها هکتار صحبت میشود.
رقم بیش از ۳۰۰ هکتار، یکی از مهمترین بخشهای گزارشهای مربوط به این پرونده است. چنین مساحتی وقتی در قالب مقایسه با زمینهای فوتبال بیان میشود، ابعاد پروژه را برای عموم ملموستر میکند. البته اهمیت یک جنگل صرفاً با مساحت آن سنجیده نمیشود. نوع پوشش گیاهی، سن درختان، زیستگاههای موجود، مسیرهای حرکت جانوران، محل لانهسازی پرندگان و ارتباط منطقه با دیگر زیستگاهها نیز در ارزیابی آثار یک پروژه ساختمانی اهمیت دارند.
اعتراض انجمن حفاظت از طبیعت فنلاند
انجمن حفاظت از طبیعت فنلاند از جمله نهادهایی است که نسبت به نحوه پیشرفت پروژه ابراز نگرانی کرده است. هانا هالمینپا، رئیس این انجمن، در واکنش به عملیات انجامشده، عملکرد شرکت فنلاندی مسئول پروژه گوگل را بهشدت مورد انتقاد قرار داده است. او این اتفاق را ناشی از بیکفایتی جدی شرکت مسئول دانسته و مدعی شده است که روند رخداده نشاندهنده بیاعتنایی آشکار به قوانین فنلاند است.
این اظهارات بیانگر موضع یک نهاد مدافع محیطزیست است و نباید با نتیجه قطعی یک مرجع قضایی یا اداری درباره تخلف قانونی اشتباه گرفته شود. آنچه در حال حاضر محل اختلاف است، نحوه ارتباط زمانبندی عملیات پاکسازی با روند ارزیابیهای محیطزیستی و الزامات قانونی پروژه است. انجمن حفاظت از طبیعت فنلاند خواستار توقف فعالیتهای مرتبط با پروژه تا زمان تکمیل ارزیابیهای در حال انجام شده است.
نگرانی فعالان محیطزیست تنها به از بین رفتن درختان محدود نمیشود. جنگلها مجموعهای از زیستگاههای بههمپیوسته هستند و حذف بخشی از آنها میتواند بر جانورانی تأثیر بگذارد که برای تغذیه، تولیدمثل یا جابهجایی به این مناطق وابستهاند. حتی اگر یک پروژه در چارچوب برخی قوانین جنگلداری اجرا شود، ارزیابی آثار آن بر تنوع زیستی و پیوستگی زیستگاهها میتواند موضوعی جداگانه و مهم باشد.
یکی از موضوعاتی که هالمینپا بر آن تأکید کرده، احتمال آسیب به گونههای پرندگان محلی است. عملیات سنگین عمرانی و قطع درختان میتواند در صورت همزمانی با دورههای حساس زندگی پرندگان، زیستگاه یا محل لانهسازی آنها را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، میزان دقیق چنین اثراتی باید بر اساس مطالعات تخصصی و ارزیابیهای محیطزیستی مشخص شود و نمیتوان صرفاً از روی تصاویر پاکسازی زمین درباره میزان خسارت به هر گونه جانوری نتیجهگیری کرد.
موضوع دیگر، نقش این جنگل در ایجاد یک مسیر زیستمحیطی برای جابهجایی جانوران است. زیستگاههای طبیعی در بسیاری از مناطق به شکل جزیرههای جدا از هم عمل نمیکنند و جانوران برای دسترسی به غذا، آب، محل تولیدمثل یا پناهگاه ممکن است بین مناطق مختلف حرکت کنند. مسیرهای ارتباطی میان این زیستگاهها میتوانند اهمیت زیادی برای حفظ جمعیتهای جانوری داشته باشند. اگر عملیات عمرانی چنین پیوستگیهایی را قطع کند، آثار آن ممکن است فراتر از محدوده مستقیم ساختوساز باشد.
پاسخ گوگل به انتقادها
گوگل در واکنش به انتقادهای مطرحشده، روایت متفاوتی ارائه کرده است. این شرکت میگوید قطع درختان در محدوده پروژه بر اساس الزامات قانون جنگلداری فنلاند انجام شده است. گوگل همچنین اعلام کرده که پیش از اجرای پروژه، ارزیابیهای زیستمحیطی گستردهای انجام داده است.
این پاسخ نشان میدهد اختلاف موجود الزاماً بر سر اصل وجود بررسیهای زیستمحیطی نیست، بلکه یکی از نقاط اصلی بحث به زمان انجام عملیات، محدوده ارزیابیها و ارتباط آنها با مراحل اجرایی پروژه مربوط میشود. فعالان محیطزیست معتقدند تا زمانی که بررسیهای مربوطه کامل نشدهاند، فعالیتهای مرتبط با توسعه پروژه نباید ادامه پیدا کند. در مقابل، گوگل بر این باور است که اقدامات انجامشده با چارچوب قانونی موجود سازگار بودهاند.
در چنین پروندههایی، تشخیص اینکه آیا یک پروژه الزامات قانونی را رعایت کرده یا خیر، در نهایت به مقررات مشخص، مجوزهای صادرشده، اسناد ارزیابی و نظر نهادهای مسئول بستگی دارد. بنابراین اتهام مطرحشده از سوی فعالان محیطزیست و پاسخ شرکت باید بهعنوان دو موضع متفاوت در یک مناقشه جاری در نظر گرفته شوند، نه اینکه یکی از آنها بدون بررسی اسناد رسمی بهعنوان نتیجه نهایی تلقی شود.
اهمیت این موضوع از آن جهت بیشتر میشود که پروژههای بزرگ مراکز داده معمولاً تنها یک ساختمان سرور نیستند. آنها به مجموعهای از زیرساختها شامل خطوط برق، تجهیزات انتقال انرژی، سامانههای خنککننده، جادههای دسترسی، تأسیسات پشتیبان و گاهی منابع آب نیاز دارند. در نتیجه، ارزیابی آثار محیطزیستی چنین پروژههایی باید فراتر از ساختمان اصلی انجام شود و مجموعه فعالیتهای وابسته به آن را نیز در نظر بگیرد.
چرا جنگلهای فنلاند اهمیت دارند؟
فنلاند یکی از کشورهای جنگلی اروپا محسوب میشود و جنگلها بخش مهمی از چشمانداز طبیعی و اقتصاد این کشور را تشکیل میدهند. صنعت چوب و کاغذ، مدیریت منابع جنگلی و استفاده از محصولات چوبی سابقه طولانی در اقتصاد فنلاند دارد. بنابراین قطع درختان بهخودیخود موضوعی بیسابقه در این کشور نیست و بخشهایی از جنگلها تحت برنامههای مدیریت و بهرهبرداری قرار دارند.
با این حال، میان قطع درختان در چارچوب مدیریت جنگل و پاکسازی گسترده زمین برای ساخت یک مجموعه صنعتی بزرگ تفاوتهایی وجود دارد. در حالت نخست، هدف میتواند برداشت برنامهریزیشده منابع جنگلی و سپس بازسازی یا مدیریت منطقه باشد؛ اما در ساخت یک مرکز داده، زمین برای کاربری دیگری تغییر میکند و ممکن است پوشش جنگلی برای مدت طولانی یا بهصورت دائمی از بین برود.
همین تفاوت باعث شده است فعالان محیطزیست درباره پروژههای زیرساختی بزرگ حساسیت بیشتری نشان دهند. آنها معمولاً تنها به تعداد درختان قطعشده نگاه نمیکنند، بلکه میخواهند بدانند منطقه چه نقشی در شبکه زیستگاهها داشته، چه گونههایی در آن زندگی میکردهاند و تغییر کاربری زمین چه پیامدهایی در بلندمدت خواهد داشت.
از سوی دیگر، حامیان توسعه مراکز داده میتوانند استدلال کنند که این پروژهها سرمایهگذاریهای اقتصادی، فرصتهای شغلی و زیرساختهای فناورانه ایجاد میکنند. همچنین حضور مراکز داده در مناطقی با دسترسی مناسب به انرژی میتواند به توسعه ظرفیت دیجیتال و خدمات ابری کمک کند. بنابراین تصمیمگیری درباره چنین پروژههایی معمولاً نیازمند ایجاد توازن میان منافع اقتصادی، نیازهای فناوری و الزامات حفاظت از طبیعت است.
نقش هوش مصنوعی در افزایش تقاضا برای دیتاسنتر
یکی از عوامل اصلی افزایش ساخت مراکز داده، رشد سریع هوش مصنوعی مولد است. مدلهای جدید هوش مصنوعی برای آموزش و اجرای وظایف مختلف به تعداد زیادی پردازنده شتابدهنده نیاز دارند. آموزش یک مدل بزرگ میتواند حجم عظیمی از محاسبات را در مدت طولانی ایجاد کند و پس از عرضه مدل نیز میلیونها درخواست کاربر باید توسط زیرساختهای پردازشی پاسخ داده شوند.
در نتیجه، شرکتهای فناوری به دنبال ساخت مراکز داده بزرگتر و قدرتمندتر هستند. این مراکز تنها برای هوش مصنوعی استفاده نمیشوند و سرویسهای ابری، موتورهای جستوجو، ذخیرهسازی دادهها، خدمات ویدیویی و بسیاری از محصولات آنلاین نیز به آنها وابستهاند؛ اما رشد هوش مصنوعی سرعت سرمایهگذاری در این حوزه را افزایش داده است.
هرچه ظرفیت پردازشی بیشتر شود، نیاز به برق نیز افزایش پیدا میکند. سرورها هنگام فعالیت گرما تولید میکنند و باید بهصورت مداوم خنک شوند. بنابراین یک مرکز داده مدرن باید هم انرژی مورد نیاز تجهیزات محاسباتی را تأمین کند و هم انرژی و زیرساخت لازم برای سیستمهای خنککننده و سایر تجهیزات را در اختیار داشته باشد.
در برخی مناطق، مصرف آب برای خنکسازی نیز به موضوعی حساس تبدیل شده است. روشهای خنکسازی در مراکز داده متفاوتاند و میزان مصرف منابع آنها به طراحی ساختمان، فناوری تجهیزات، شرایط اقلیمی و سیستم مدیریت حرارت بستگی دارد. به همین دلیل نمیتوان مصرف آب یا انرژی همه دیتاسنترها را یکسان فرض کرد، اما اصل نیاز آنها به منابع قابلتوجه، یکی از موضوعات مهم در برنامهریزی زیرساختی است.
آیا پاکسازی جنگل به معنای تخلف قطعی است؟
یکی از نکات مهم در بررسی این ماجرا، جدا کردن ادعای تخلف از واقعیت انجام عملیات است. اینکه صدها هکتار جنگل پاکسازی شده باشد، بهخودیخود ثابت نمیکند که عملیات حتماً غیرقانونی بوده است. قوانین جنگلداری و مقررات ساختوساز در هر کشور شرایط خاصی دارند و ممکن است برای پروژههای بزرگ، مجوزها و مراحل قانونی متفاوتی تعریف شده باشد.
فعالان محیطزیست بر این باورند که زمانبندی عملیات و تکمیل نشدن ارزیابیهای مورد نظر، جای بررسی دارد. گوگل در طرف مقابل میگوید عملیات طبق قانون جنگلداری انجام شده و ارزیابیهای گستردهای پیش از پروژه صورت گرفته است. بنابراین برای تعیین وضعیت حقوقی پروژه باید اسناد و تصمیمهای نهادهای مسئول بررسی شود.
این تمایز از نظر خبری اهمیت زیادی دارد. گزارش درباره یک مناقشه محیطزیستی باید میان آنچه مشاهده شده، آنچه یک گروه یا فرد ادعا میکند و آنچه مقام رسمی تأیید کرده است، تفاوت بگذارد. در مورد پروژه گوگل در فنلاند، پاکسازی گسترده زمین و شروع عملیات ساختوساز موضوع گزارش است؛ اما درباره اینکه آیا قوانین بهطور کامل رعایت شدهاند یا خیر، دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است.
پیامدهای گستردهتر ساخت مراکز داده
ماجرای فنلاند بخشی از بحث بزرگتری درباره هزینههای فیزیکی اقتصاد دیجیتال است. بسیاری از کاربران ممکن است تصور کنند سرویسهای ابری و ابزارهای هوش مصنوعی ماهیتی کاملاً دیجیتال دارند و در فضای مجازی اجرا میشوند، اما در پشت هر درخواست آنلاین، مجموعهای از تجهیزات فیزیکی قرار دارد.
این تجهیزات به ساختمان، برق، سیستم خنککننده، شبکه ارتباطی و فضای مناسب نیاز دارند. وقتی تعداد کاربران و حجم محاسبات افزایش پیدا میکند، زیرساخت فیزیکی نیز باید توسعه یابد. در نتیجه، رشد هوش مصنوعی میتواند به افزایش تقاضا برای زمین و انرژی در نقاط مختلف جهان منجر شود.
این موضوع در کشورهای مختلف به شکلهای متفاوتی خود را نشان میدهد. در یک منطقه ممکن است نگرانی اصلی مصرف برق باشد؛ در منطقهای دیگر دسترسی به آب اهمیت بیشتری داشته باشد و در جایی دیگر، تغییر کاربری زمین یا تأثیر پروژه بر حیاتوحش مسئله اصلی باشد. بنابراین آثار محیطزیستی مراکز داده به شرایط جغرافیایی محل احداث آنها وابسته است.
شرکتهای فناوری نیز برای کاهش این آثار راهکارهای مختلفی را دنبال میکنند؛ از استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر گرفته تا طراحی سامانههای خنکسازی کارآمدتر و انتخاب مناطقی با شرایط اقلیمی مناسب. با این حال، هیچکدام از این راهکارها لزوماً به این معنا نیست که یک پروژه در محل مشخص خود هیچ اثر محیطزیستی ندارد.
مسئله فقط مربوط به گوگل نیست
اگرچه این پرونده مستقیماً به پروژه گوگل در فنلاند مربوط میشود، مسئلهای که پشت آن قرار دارد گستردهتر از یک شرکت یا یک کشور است. مایکروسافت، آمازون، متا و دیگر شرکتهای بزرگ فناوری نیز در سالهای اخیر برای توسعه ظرفیت ابری و هوش مصنوعی سرمایهگذاریهای بزرگی انجام دادهاند. افزایش تقاضا برای پردازش داده باعث شده است مراکز داده در بسیاری از مناطق جهان با سرعت بیشتری ساخته شوند.
در نتیجه، چالش اصلی برای صنعت فناوری این است که چگونه میتوان ظرفیت پردازشی را افزایش داد، بدون آنکه هزینههای محیطزیستی آن نادیده گرفته شود. پاسخ به این پرسش ساده نیست، زیرا نیازهای دیجیتال کاربران و کسبوکارها همچنان در حال رشد است و همزمان، جوامع محلی و نهادهای محیطزیستی خواستار حفاظت بیشتر از منابع طبیعی هستند.
در برخی پروژهها، استفاده از زمینهای صنعتی موجود میتواند نیاز به تغییر کاربری مناطق طبیعی را کاهش دهد. در پروژههای دیگر، انتخاب زمین نزدیک به زیرساختهای انرژی و شبکه انتقال برق میتواند میزان ساختوسازهای جانبی را کمتر کند. استفاده از برق کمکربن، بهینهسازی مصرف آب و طراحی ساختمان برای استفاده بهتر از شرایط اقلیمی نیز از جمله راهکارهایی هستند که میتوانند بخشی از فشار محیطزیستی را کاهش دهند.
با این حال، هر پروژه باید شرایط محلی خود را جداگانه بررسی کند. راهکاری که در یک منطقه مناسب است، ممکن است در منطقهای دیگر به دلیل تفاوت در منابع آب، پوشش گیاهی یا ساختار شبکه برق کاربرد یکسانی نداشته باشد.
آینده پروژه چه خواهد شد؟
در شرایط فعلی، مهمترین بخش ماجرا ادامه بررسیهای زیستمحیطی و واکنش مقامهای مسئول در فنلاند است. انجمن حفاظت از طبیعت این کشور خواستار توقف فعالیتهای مرتبط با پروژه تا زمان تکمیل ارزیابیهای در حال انجام شده است. از سوی دیگر، گوگل تأکید کرده است که اقدامات انجامشده با الزامات قانونی مرتبط با جنگلداری سازگار بودهاند.
این اختلاف نظر ممکن است باعث شود اسناد و روند صدور مجوزهای پروژه بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. اگر نهادهای مسئول تشخیص دهند که همه مراحل مطابق مقررات انجام شده است، بخشی از انتقادهای مطرحشده ممکن است در قالب اختلاف بر سر پیامدهای محیطزیستی پروژه باقی بماند. اگر هم در روند اجرای پروژه ایراد قانونی مشخصی شناسایی شود، طبیعتاً ممکن است اقدامات اصلاحی یا تصمیمهای دیگری در دستور کار قرار گیرد.
در هر دو حالت، این پرونده نشان میدهد توسعه هوش مصنوعی فقط یک رقابت نرمافزاری نیست. شرکتها برای آموزش و اجرای مدلهای جدید به زیرساخت فیزیکی عظیمی نیاز دارند و محل احداث این زیرساختها میتواند آثار قابل توجهی بر محیط اطراف داشته باشد.
موضوع، اهمیت شفافیت و نظارت بر پروژههای بزرگ را افزایش میدهد.
جمعبندی
پروژه ساخت دو مرکز داده گوگل در شمال فنلاند پس از پاکسازی بیش از ۳۰۰ هکتار جنگل به موضوعی بحثبرانگیز تبدیل شده است. انجمن حفاظت از طبیعت فنلاند نسبت به زمان انجام عملیات و احتمال آسیب به زیستگاههای طبیعی، پرندگان و مسیرهای جابهجایی جانوران ابراز نگرانی کرده و خواستار توقف فعالیتهای مرتبط تا تکمیل ارزیابیهای زیستمحیطی شده است.
در مقابل، گوگل میگوید قطع درختان مطابق قانون جنگلداری فنلاند انجام شده و ارزیابیهای زیستمحیطی گستردهای نیز پیش از اجرای پروژه صورت گرفته است. بنابراین در حال حاضر، موضوع در قالب اختلاف میان دیدگاه فعالان محیطزیست و موضع شرکت درباره نحوه اجرای پروژه مطرح است و برای نتیجهگیری قطعی درباره رعایت یا نقض مقررات باید به بررسیهای رسمی و اسناد مربوطه توجه کرد.
اهمیت این ماجرا فراتر از یک پروژه در فنلاند است. رشد هوش مصنوعی تقاضا برای مراکز داده را در سراسر جهان افزایش داده و این مراکز برای فعالیت خود به زمین، انرژی، تجهیزات خنککننده و زیرساختهای گسترده نیاز دارند. در نتیجه، هرچه ظرفیت پردازشی جهان افزایش پیدا کند، بحث درباره اث