عطر قهوه بدون نوشیدن آن هم می‌تواند حال روحی را تغییر دهد
عطر قهوه بدون نوشیدن آن هم می‌تواند حال روحی را تغییر دهد
برای بسیاری از افراد، شروع روز با بوی قهوه تازه‌دم تجربه‌ای آشنا و دلپذیر است. حتی ممکن است پیش از آنکه فنجان قهوه به لب برسد، رایحه آن احساس خوشایندی ایجاد کند و فضای صبح را متفاوت سازد. اکنون یک مطالعه جدید نشان می‌دهد که این واکنش شاید تنها یک عادت ذهنی یا علاقه شخصی نباشد. پژوهشگران شواهدی پیدا کرده‌اند که قرار گرفتن کوتاه‌مدت در معرض بوی قهوه می‌تواند با کاهش برخی احساسات منفی و تغییراتی در فعالیت مغز همراه باشد.
نکته جالب این پژوهش آن است که شرکت‌کنندگان حتی یک جرعه قهوه هم ننوشیدند. بنابراین، کافئین یا سایر ترکیبات موجود در نوشیدنی وارد بدن آن‌ها نشد و پژوهشگران تلاش کردند اثر خود رایحه قهوه را بررسی کنند.
البته نتایج این مطالعه به معنای اثبات قطعی اثر درمانی بوی قهوه نیست. تعداد شرکت‌کنندگان بسیار کم بود و مطالعه گروه کنترل نداشت؛ بنابراین عوامل دیگری نیز ممکن است در تغییرات مشاهده‌شده نقش داشته باشند. بااین‌حال، یافته‌ها سرنخ جالبی درباره ارتباط میان حس بویایی، احساسات و فعالیت مغز فراهم می‌کنند.
آزمایش بوی قهوه چگونه انجام شد؟
پژوهشگران دانشگاه داروسازی شووا در ژاپن برای بررسی اثر رایحه قهوه، آزمایشی را روی ۲۰ دانشجو انجام دادند. شرکت‌کنندگان بین ۲۰ تا ۲۹ سال داشتند و در طول آزمایش، بدون نوشیدن قهوه در معرض بوی آن قرار گرفتند.
برای آماده‌سازی رایحه، ۲۰ گرم قهوه آسیاب‌شده با ۴۰۰ میلی‌لیتر آب با دمای ۸۵ درجه سانتی‌گراد دم شد. سپس ظرف حاوی قهوه در فاصله‌ای حدود ۵۰ سانتی‌متری از داوطلبان قرار گرفت.
هر فرد حدود پنج دقیقه در معرض رایحه قهوه قرار داشت. پژوهشگران در این فاصله و در اطراف آن، مجموعه‌ای از شاخص‌های روانی و فیزیولوژیکی را بررسی کردند. هدف این بود که مشخص شود آیا تنها استشمام عطر قهوه می‌تواند تغییر قابل‌اندازه‌گیری در خلق‌وخو یا فعالیت مغز ایجاد کند یا خیر.
شرکت‌کنندگان قبل و بعد از قرار گرفتن در معرض رایحه، پرسش‌نامه‌هایی را تکمیل کردند. این پرسش‌نامه‌ها احساساتی مانند تنش، اضطراب، خستگی، سردرگمی، افسردگی، خشم و سرزندگی را ارزیابی می‌کردند.
هم‌زمان، فعالیت الکتریکی مغز نیز با استفاده از EEG ثبت شد. ضربان قلب و تغییرپذیری ضربان قلب نیز مورد بررسی قرار گرفت تا پژوهشگران ببینند آیا واکنش به رایحه قهوه فقط در سطح احساسات باقی می‌ماند یا شاخص‌های بدنی را نیز تغییر می‌دهد.
پنج دقیقه بوی قهوه چه تغییری ایجاد کرد؟
نتایج پرسش‌نامه‌ها نشان داد پس از پنج دقیقه قرار گرفتن در معرض رایحه قهوه، چند مورد از احساسات ناخوشایند کاهش پیدا کرده‌اند.
شرکت‌کنندگان بعد از آزمایش میزان پایین‌تری از خستگی، تنش، اضطراب و سردرگمی را گزارش کردند. احساس افسردگی نیز در ارزیابی پس از آزمایش کمتر از قبل گزارش شد.
این نتیجه از یک جهت جالب است؛ زیرا نشان می‌دهد رایحه قهوه در این آزمایش بیشتر با کاهش حالات منفی همراه بود تا ایجاد یک احساس مثبت بسیار شدید.
در واقع، شرکت‌کنندگان لزوماً احساس نکردند که ناگهان انرژی بسیار بیشتری پیدا کرده‌اند. میزان سرزندگی آن‌ها افزایش معناداری نشان نداد. بنابراین نمی‌توان نتیجه گرفت که بوی قهوه به‌تنهایی مانند نوشیدن یک فنجان قهوه باعث افزایش انرژی یا هوشیاری می‌شود.
تفاوت میان این دو موضوع اهمیت دارد. ممکن است یک بو باعث شود فرد کمتر احساس تنش یا خستگی روانی کند، بدون اینکه الزاماً میزان انرژی ذهنی یا جسمی او را بالا ببرد.
به بیان ساده‌تر، یافته‌های مطالعه بیشتر به یک اثر آرام‌کننده یا کاهش‌دهنده برخی احساسات ناخوشایند اشاره دارند تا یک اثر محرک مشابه کافئین.
مغز هنگام استشمام قهوه چه واکنشی نشان داد؟
پژوهشگران علاوه بر پرسش از شرکت‌کنندگان، فعالیت مغز آن‌ها را نیز با EEG بررسی کردند. این روش امکان ثبت تغییرات الکتریکی مغز را فراهم می‌کند و می‌تواند اطلاعاتی درباره فعالیت گروه‌های مختلف امواج مغزی ارائه دهد.
در این مطالعه، محققان به شاخصی توجه کردند که بر اساس نسبت برخی امواج مغزی، از جمله امواج آلفا، بتا و تتا، محاسبه می‌شود و می‌تواند با وضعیت آرامش ارتباط داشته باشد.
پس از قرار گرفتن در معرض بوی قهوه، تغییری در این شاخص مشاهده شد. این تغییر با تفسیری سازگار بود که می‌تواند نشان‌دهنده نوعی تغییر در وضعیت آرامش مغز باشد.
بااین‌حال، نباید این یافته را بیش از اندازه تفسیر کرد. تغییر مشاهده‌شده در فعالیت EEG به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که مغز شرکت‌کنندگان به شکل مشخصی «آرام» شده است. مقدار تغییر نسبتاً محدود بود و هنوز مشخص نیست چنین تغییری از نظر عملکردی چه اهمیت مستقیمی دارد.
فعالیت مغز بسیار پیچیده است و یک تغییر در نسبت امواج EEG لزوماً به معنای ایجاد یک حالت روانی مشخص نیست. به همین دلیل، این بخش از یافته‌ها بیشتر یک سرنخ محسوب می‌شود تا مدرکی قطعی درباره سازوکار اثر بوی قهوه.
ضربان قلب تغییر نکرد
یکی دیگر از بخش‌های آزمایش مربوط به بررسی واکنش سیستم قلبی‌عروقی بود. پژوهشگران ضربان قلب و تغییرپذیری ضربان قلب شرکت‌کنندگان را نیز اندازه‌گیری کردند.
نتایج نشان داد قرار گرفتن در معرض بوی قهوه تغییر قابل‌توجهی در این شاخص‌ها ایجاد نکرد.
این موضوع قابل توجه است؛ زیرا اگر رایحه قهوه یک واکنش فیزیولوژیکی بسیار شدید ایجاد می‌کرد، ممکن بود انتظار داشته باشیم تغییراتی در ضربان قلب یا الگوی تغییرات آن نیز دیده شود.
اما داده‌های مطالعه چنین اثری را نشان ندادند. در نتیجه، اگر رایحه قهوه واقعاً بر وضعیت روانی شرکت‌کنندگان تأثیر گذاشته باشد، دست‌کم در این آزمایش این اثر بیشتر در گزارش‌های ذهنی و برخی شاخص‌های فعالیت مغزی دیده شد و به شکل واضح در ضربان قلب نمایان نشد.
آیا تغییرات مغزی و احساس بهتر به هم مرتبط بودند؟
یکی از یافته‌های جالب مطالعه این بود که افرادی که بیشترین بهبود را در خلق‌وخو گزارش کردند، الزاماً همان افرادی نبودند که بیشترین تغییر را در فعالیت مغزی نشان دادند.
این مسئله نشان می‌دهد میان تغییرات روانی و تغییرات ثبت‌شده در مغز رابطه ساده و مستقیمی وجود نداشته است.
ممکن است افراد مختلف به یک رایحه واکنش‌های متفاوتی نشان دهند. تجربه‌های شخصی، خاطرات، علاقه به قهوه و حتی انتظارات فرد از این نوشیدنی می‌توانند در برداشت او از یک رایحه تأثیر بگذارند.
به همین دلیل، حتی اگر بوی قهوه برای یک فرد آرامش‌بخش باشد، نمی‌توان انتظار داشت همه افراد دقیقاً همان واکنش را تجربه کنند.
این موضوع یکی از دلایلی است که پژوهش درباره تأثیر بوها بر مغز را دشوار می‌کند. حس بویایی برخلاف بسیاری از محرک‌های ساده، ارتباط بسیار نزدیکی با تجربه‌های شخصی و خاطرات دارد.
چرا بوها می‌توانند احساسات را تحت تأثیر قرار دهند؟
حس بویایی ارتباط ویژه‌ای با بخش‌هایی از مغز دارد که در پردازش احساسات و خاطرات نقش دارند. به همین دلیل، یک بو می‌تواند خیلی سریع خاطره یا احساسی خاص را در ذهن فعال کند.
برای بسیاری از افراد، رایحه قهوه با موقعیت‌های مشخصی همراه است: صبحانه، شروع روز کاری، استراحت، حضور در کافه، گفت‌وگو با دوستان یا لحظه‌ای آرام در خانه.
اگر فرد بارها این تجربه‌ها را در کنار بوی قهوه داشته باشد، ممکن است مغز او به‌تدریج میان این رایحه و احساسات مثبت ارتباط برقرار کند.
بنابراین، بخشی از واکنش مشاهده‌شده در مطالعه ممکن است ناشی از خود ترکیبات شیمیایی رایحه قهوه باشد، اما احتمال دارد تداعی‌های ذهنی و خاطرات نیز نقش داشته باشند.
در این حالت، مغز صرفاً یک بو را دریافت نمی‌کند؛ بلکه مجموعه‌ای از تجربه‌های قبلی را نیز همراه آن فعال می‌کند.
آیا بوی قهوه واقعاً مغز را آرام می‌کند؟
در اینجا باید میان «ارتباط» و «اثبات علت» تفاوت قائل شد.
مطالعه نشان داد که قرار گرفتن در معرض رایحه قهوه با کاهش برخی احساسات منفی و تغییر در یک شاخص EEG همراه بود. اما این نتیجه به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که خود بوی قهوه مستقیماً مغز را آرام کرده است.
ممکن است عوامل دیگری نیز در این میان دخیل بوده باشند. برای مثال، شرکت‌کنندگان می‌دانستند که در یک آزمایش مربوط به قهوه حضور دارند. ممکن است انتظار داشته باشند رایحه قهوه احساس خوبی ایجاد کند و همین انتظار بر پاسخ آن‌ها تأثیر گذاشته باشد.
از سوی دیگر، پنج دقیقه نشستن در محیط آزمایش نیز می‌تواند نوعی استراحت کوتاه ایجاد کرده باشد. بنابراین، بخشی از کاهش تنش یا خستگی ممکن است به گذشت زمان و استراحت مربوط بوده باشد، نه لزوماً رایحه قهوه.
پژوهش‌های قبلی چه می‌گویند؟
این مطالعه نخستین تحقیق درباره تأثیر رایحه قهوه بر عملکرد ذهنی یا احساسات نیست.
در سال ۲۰۱۸ نیز پژوهشی انجام شد که در آن افراد در معرض رایحه‌ای شبیه قهوه قرار گرفتند. نتایج آن مطالعه نشان داد برخی شرکت‌کنندگان در آزمون‌های تحلیلی عملکرد بهتری داشتند و انتظار بیشتری برای موفقیت در عملکرد خود نشان دادند.
چنین یافته‌هایی این احتمال را مطرح می‌کنند که رایحه قهوه ممکن است از طریق سازوکارهای پیچیده‌ای بر وضعیت ذهنی تأثیر بگذارد.
اما یک احتمال دیگر نیز وجود دارد: اثر موردنظر ممکن است تا حدی از نوع تداعی‌شده یا شبیه اثر دارونما باشد.
اگر فرد انتظار داشته باشد بوی قهوه باعث افزایش تمرکز یا بهتر شدن حالش شود، همین انتظار ممکن است بخشی از واکنش مشاهده‌شده را ایجاد کند.
این احتمال به‌خصوص درباره بوهایی اهمیت دارد که در زندگی روزمره با تجربه‌های خاص و تکرارشونده همراه هستند.
نبود گروه کنترل؛ مهم‌ترین محدودیت مطالعه
یکی از اصلی‌ترین محدودیت‌های تحقیق جدید، نبود گروه کنترل بود.
برای بررسی دقیق اثر یک رایحه، بهتر است یک گروه از افراد در معرض رایحه موردنظر قرار بگیرند و گروه دیگری در شرایط مشابه اما بدون آن رایحه آزمایش شوند. حتی می‌توان گروه‌های دیگری را در معرض رایحه‌های متفاوت قرار داد تا مشخص شود آیا واکنش مشاهده‌شده اختصاصی به قهوه است یا هر بوی خوشایندی می‌تواند چنین اثری ایجاد کند.
در مطالعه حاضر چنین مقایسه‌ای وجود نداشت. بنابراین نمی‌توان با اطمینان گفت کاهش اضطراب، تنش، خستگی و سایر احساسات منفی مستقیماً به بوی قهوه مربوط بوده است.
عواملی مانند انتظار شرکت‌کنندگان، حضور در محیط آزمایش، استراحت کوتاه و آشنایی قبلی با رایحه قهوه نیز می‌توانند در نتایج نقش داشته باشند.
تعداد شرکت‌کنندگان هم بسیار کم بود
محدودیت دیگر به تعداد داوطلبان مربوط می‌شود. تنها ۲۰ دانشجو در این آزمایش شرکت کردند و همه آن‌ها جوان بودند.
چنین نمونه کوچکی برای نتیجه‌گیری درباره جمعیت عمومی کافی نیست. واکنش افراد مسن‌تر، کودکان، افرادی با مصرف بسیار زیاد قهوه یا کسانی که اصلاً قهوه نمی‌نوشند ممکن است متفاوت باشد.
حتی میزان علاقه فرد به قهوه نیز می‌تواند اهمیت داشته باشد. برای کسی که از بوی قهوه لذت می‌برد، این رایحه ممکن است تداعی مثبتی داشته باشد؛ در حالی که فردی که قهوه را دوست ندارد ممکن است واکنش متفاوتی نشان دهد.
همچنین در این مطالعه، میزان مصرف معمول قهوه، شدت علاقه افراد به این نوشیدنی، میزان آشنایی آن‌ها با رایحه و توانایی بویایی شرکت‌کنندگان به شکل دقیق بررسی نشده بود.
پس آیا بوی قهوه می‌تواند حال ما را بهتر کند؟
پاسخ محتاطانه این است که ممکن است، اما هنوز شواهد کافی برای یک نتیجه قطعی وجود ندارد.
مطالعه جدید نشان داده است که پنج دقیقه قرار گرفتن در معرض رایحه قهوه با کاهش برخی احساسات منفی در شرکت‌کنندگان همراه بوده است. تغییراتی نیز در یکی از شاخص‌های مرتبط با فعالیت مغزی مشاهده شد.
اما این یافته‌ها هنوز مشخص نمی‌کنند که دقیقاً چه عاملی باعث این واکنش شده است. ممکن است ترکیبات موجود در رایحه قهوه، خاطرات و تداعی‌های مرتبط با آن، انتظار ذهنی افراد یا ترکیبی از چند عامل در این میان نقش داشته باشند.
برای پاسخ دقیق‌تر، تحقیقات آینده باید تعداد بیشتری از افراد را بررسی کنند و گروه‌های کنترل مناسب داشته باشند. همچنین مقایسه رایحه قهوه با رایحه‌های دیگر و بررسی افراد با پیشینه‌های متفاوت می‌تواند مشخص کند این اثر تا چه اندازه اختصاصی است.
در حال حاضر می‌توان گفت فنجان قهوه تنها از طریق کافئین و نوشیدن آن ممکن است تجربه خوشایندی ایجاد نکند؛ خود عطر قهوه نیز احتمالاً می‌تواند بر احساسات برخی افراد اثر بگذارد. بااین‌حال، شواهد فعلی بیشتر یک ارتباط جالب را نشان می‌دهند و برای تبدیل آن به یک نتیجه قطعی درباره اثر مستقیم رایحه قهوه بر مغز، پژوهش‌های بیشتری لازم است.
پژوهش مربوط به این موضوع در ژورنال Nutrients منتشر شده است.
https://farcoland.com/awXdhO
کپی آدرس
